งานเสวนาสิทธิในที่ดินของกลุ่มชาติพันธุ์ “ความเป็นไปได้และข้อจำกัด”

การเข้ามาของนโยบายทวงคืนผืนป่าทำให้ชาวบ้านในพื้นที่ไม่สามารถกลับเข้าไปยังพื้นที่ทำกินได้ ทำให้ดำเนินชีวิตแบบวิถีวัฒนธรรมตามปกติอย่างเคยไม่ได้ เป็นเหตุให้ชาวบ้านก็จำเป็นต้องเข้าร่วมโครงการจัดการที่ดินของรัฐ หากไม่เข้าร่วมก็จะถูกดำเนินคดี ถูกยึดพื้นที่ทำกินทั้งหมดหรือบางส่วนซึ่งพื้นที่ก็หายไปเป็นจำนวนไม่น้อย สุดท้ายก็เป็นบ่อเกิดปัญหาเรื่องปากท้องของชาวบ้าน

ประเด็นต่อมาคือเรื่องของการถูกมองว่าเป็นจำเลยของสังคม “การทำไรหมุนเวียนเป็นเหตุให้เกิดโลกร้อน” จนกระทั่งมีงานวิจัยออกมาแสดงให้เห็นว่าการทำไร่หมุนเวียนซึ่งมีการพักฟื้นที่สภาพดิน ทำให้คุณภาพดินมีการคืนสภาพ และยังสามารถดูดซับคาร์บอนที่มีอยู่ในพื้นที่ป่าได้ ดังนั้นจึงกล่าวได้ว่าการปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเคียงได้ว่ามีค่าเป็นศูนย์

จากมุมมองผู้ถามที่เห็นว่า กลุ่มชาติพันธุ์ในปัจจุบันไม่ได้คำนึงถึงเพียงความมั่นคงทางวัฒนธรรม หรือ การใช้ชีวิตเพียงเท่านั้น แต่ยังรวมถึงความมั่งคั่งจากการประกอบกิจการและการทำธุรกิจ เช่นนี้กฎหมายที่มีอยู่หรือว่ากำลังดำเนินการร่างอยู่ในปัจจุบันมีเนื้อหาสาระที่ครอบคลุมถึงความมั่งคั่งอันเกิดจากการใช้ที่ดินด้วยหรือไม่

แสดงความคิดโดยเป็นการตั้งคำถามกลับว่า การพูดคำแถลงนั้นนายกรัฐมนตรีจะพูดอย่างไรก็ได้ แต่การตีความถ้อยคำนั้น คุณรุ่งยังสงสัยว่าจะเป็นการตีความไปในทางไหน การที่พวกเราซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ หรือ ตัวเราแต่ละคนเองกำหนดว่า “ที่มีเกียรติ มีศักดิ์ศรี มีกินมีใช้” นั้นได้เกิดขึ้นจากชุมชนหรือไม่ ชุมชนได้มีส่วนในกระบวนการมีส่วนร่วมหรือไม่ ได้เคารพสิทธิเสรีภาพของชุมชนหรือไม่ หากปราศจากจุดเริ่มต้นตรงนี้ถ้อยคำดังกล่าวก็ยังคงไม่เกิดผลใดๆการพิจารณาถ้อยคำดังกล่าวจึงต้องเริ่มจากจุดนี้ และคุณรุ่งยังถามว่าเราต้องนำสิ่งที่ปรากฏเห็นมาผ่านการบริหารรัฐบาลภายใต้การนำของนายกรัฐมนตรีทั้ง 31 คนที่ผ่านมา มาสรุปทบทวนกันว่าได้เกิดผลใดๆหรือไม่ ท้ายที่สุด คุณรุ่งเห็นว่าความเป็นไปได้ที่จะเปลี่ยนแปลงทำให้กลุ่มชาติพันธุ์ มั่งคั่ง มีกินมีใช้ มีเกียรติ มีศักดิ์ศรี นั้นอยู่ที่การมีส่วนร่วมและออกแบบร่วมกันระหว่างภาคประชาชน ชุมชน และชาติพันธุ์

เห็นว่าหนึ่งในการบรรลุตามถ้อยแถลงของนายกรัฐตรีโดยที่ไม่ยุ่งยากนั้น วิธีการที่เห็นว่าไม่สิ้นเปลืองงบประมาณคือการแก้ไขกฎหมายที่ไปริดรอนสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์ และหากมีพรบ.คุ้มครองชาติพันธุ์ที่จะนำไปหยิบใช้ในรัฐสภาซึ่งเป็นรัฐบาลมีเสียงข้างมากแล้ว ก็จะทำให้รู้สึกว่ากลุ่มชาติพันธุ์ได้รับการคุ้มครองและส่งเสริมแล้ว

ส่วนประเด็นความมั่งคั่งของกลุ่มชาติพันธุ์ คุณพฤได้สะท้อนว่ากฎหมายที่ยังกดทับกลุ่มชาติพันธุ์หากยังคงมีอยู่ก็จะทำให้ความมั่งคั่งเกิดขึ้นได้ยาก เพราะความมั่งคั่งในที่นี้หมายความว่าสิทธิและวิถีที่อยู่อาศัยและที่ทำกินต้องถูกกฎหมายและถูกยอมรับจากกฎหมายปกติสุขก่อน ต้องยอมรับสิทธิชีวิตพื้นฐานปกติก่อน สิ่งเหล่านี้จึงเป็นรากฐานของความมั่นคั่ง

นอกจากนั้นคุณพฤเห็นว่าคำพูดของนายกรัฐมนตรีมีข้อดีคือ เราสามารถนำถ้อยคำนั้นไปพูดต่อได้ว่ารัฐบาลชุดนี้มีความพยายามที่จะแก้ไขปัญหาปากท้องของประชาชน และคำพูดก็ยังเป็นการตอกย้ำอีกว่า สิ่งที่พูดเป็นสิ่งที่เรากลุ่มชาติพันธุ์ไม่มี อย่างไรก็ตามคุณพฤหวังว่าถ้อยคำดังกล่าวรัฐบาลชุดนายกรัฐมนตรีอุ้งอิ้งจะนำไปปฏิบัติได้จริง

เห็นว่าการที่พวกเรายังพึ่งพาตัวเองไม่ได้แล้วจะไปหวังพึ่งพาคนอื่นเป็นสิ่งที่ไกลตัวไปหรือไม่ ดังนั้นเราจึงควรยืนได้ด้วยตนเองก่อน หากมีความมั่นคงในตัวเองแล้วเรื่องอื่นก็จะสามารถดำเนินไปต่อได้

เห็นว่าเรายังมีรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งเราก็ต้องมีความหวังไว้ก่อน เนื่องจากกลไกสภาผู้แทนราษฎรที่เราได้เลือกมา ยังสามารถพึ่งพาในเรื่องต่างๆ เช่น การผลักด้นข้อเสนอและเสนอกฎหมายแก่กรรมาธิการที่ดิน หรือ กรรมาธิการที่เกี่ยวกับเรื่องชาติพันธุ์ การยื่นเรื่องแก่คณะกรรมาธิการผู้แทนราษฎรในการตรวจสอบขั้นตอนการออกกฎหมาย กรณีสงสัยวิธีการออกกฎหมายของกระทรวงทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมของกรมอุทยานแห่งชาติก็สามารถยื่นร้องต่อกรรมาธิการเพื่อเรียกให้เจ้าหน้าที่ของหน่วยงานรัฐมาชี้แจงข้อเท็จจริง และเปิดรับข้อเสนอข้อเรียกร้องของชุมชนอีกด้วย แม้ว่าสถานการณ์ในขณะนี้จะมีการเปลี่ยนตัวนายกรัฐมนตรีซึ่งเป็นหัวหน้าฝ่ายบริหาร แต่ตัวสภาผู้แทนราษฎรยังคงอยู่ แม้จะมีข้อจำกัดอย่างเรื่องรัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันที่ขาดการมีส่วนร่วมของประชาชน แต่ทนายวราภรณ์ยังคงเห็นว่ายังมีช่องทาง กลไกที่เป็นประโยชน์กับกลุ่มชาติพันธุ์ เราจึงต้องมีความหวังไว้ก่อน

อาจารย์เห็นว่าการที่กฎหมายยังไม่รับรองสิทธิขั้นพื้นฐานแก่ชาติพันธุ์ หากจะกล่าวถึงสิทธิความมั่งคั่งของชนพื้นเมืองหรือชาติพันธุ์ สิ่งนั้นก็อาจจะเป็นภาพการก้าวจากสเต็ปที่ศูนย์ยังสเต็ปที่สิบ

อาจารย์เห็นว่ากฎหมายพรบ.อุทยาน 2562 มีข้อจำกัดมากกว่าโอกาส รวมถึงกฎหมายเกี่ยวกับทรัพยากรสิ่งแวดล้อม ไม่ว่าจะเป็นกฎหมายป่าไม้ กฎหมายป่าสงวน ฯลฯ  

อาจารย์ตั้งคำถามอย่างน่าสนใจว่า

“เราไม่ได้อยู่ในสถานการณ์ที่สามารถเลือกไอเดียลได้ว่าจะอยู่ในบริบทแบบที่ หนึ่ง สอง หรือสาม  เราอยู่ในสถานการณ์การเมืองในข้อเท็จจริงแบบหนึ่ง แล้วต้องเลือกว่าจะทำอะไรหรือไม่ภายใต้สถานการณ์ปัจจุบัน ในส่วนนี้คิดว่ามันเป็นสถานการณ์ที่เราเลือกได้”

อาจารย์ได้ยกตัวอย่างสถานการณ์ขึ้นมา 4 แบบ ได้แก่

สถานการณ์ที่ 1 กรณีที่อยู่ในสถานการณ์การเมืองที่เราเลือกได้ทุกอย่าง เราสามารถพิจารณาได้ว่ามีกฎเกณฑ์บางอย่างที่ออกมาแล้วเราไม่ได้มีส่วนร่วม เราสามารถที่จะใช้บางกฎเกณฑ์ที่ออกมาบังคับหรือกดดันให้หน่วยงานรัฐยอมรับในสิ่งที่เขาไม่อยากยอมรับก็ได้ ประเภทแบบนี้เรียกว่า Play By Rule กฎเกณฑ์ของรัฐเองออกมาแล้วก็ต้องผูกพันธ์กับตัวรัฐเอง ซึ่งสิ่งนี้เป็นสิ่งที่ชุมชนชาติพันธุ์จะเลือกใช้ผลักดันก็ได้ ตัวอย่างเช่น ชุมชนหนองหญ้าปล้องที่มาร่วมเสวนานี้ ก็เลือกใช้วิธีนี้ในการเห็นช่องเจรจาต่อรองกับรัฐ แม้จะต่อรองเพื่อให้ใช้ชีวิตอย่างปกติได้ช่วงหนึ่ง หากผ่านช่วงดังกล่าวไปได้ และสถานการณ์การเมืองเปลี่ยนไปก็สามารถขยับเพดานการต่อรองกับรัฐได้มากยิ่งขึ้น

สถานการณ์ที่ 2 กรณีที่บางพื้นที่ไม่สามารถต่อรองเรื่องการพิสูจน์สิทธิได้ แม้จะพยายามพิสูจน์สิทธิการทำกินแล้วแต่ก็ไม่มีหลักฐานยืนยัน กรณีนี้อาจจะใช้ Rule ที่มีอยู่นั้น โต้แย้งความไม่เป็นธรรมที่เกิดขึ้นได้ ทั้งนี้อาจารย์เห็นว่าขึ้นอยู่กับบริบทของพื้นที่นั้นว่าสามารถเลือกบนข้อจำกัดละข้อเท็จจริงที่มีอยู่มากน้อยเพียงไหน

สถานการณ์ที่ 3 กรณีการมองภาพรวมปัญหา อาจารย์เห็นว่าจริง ๆ แล้วกลุ่มชาติพันธุ์ต้องการกฎหมายฉบับหนึ่งที่มีลักษณะคล้ายกับพรบ.ชาติพัรธุ์แต่มีความละเอียดกว่า ทำให้เกิดการยอมรับการมีส่วนร่วมของประชาชนมากก่า และรับบรองสิทธิของประชาชนชาติพันธุ์ในมิติที่สอดคล้องสัมพันธ์กับวิถีชีวิตของชาติพันธุ์มากกว่า กรณีเป็นการผลักดันเสนอกฎหมายใหม่เพื่อเข้าไปร่วมกับกฎหเกณฑ์เดิมที่มีอยู่เพราะเห็นว่ากฎเกณฑ์เดิมนั้นมันไม่ยุติธรรม

สถานการณ์ที่ 4 กรณีอยู่ในสถานการณ์ที่สิ่งต่าง ๆ ไม่เป็นธรรมกับกลุ่มชาติพันธุ์ และกลุ่มชาติพันธุ์ก็ไม่ได้เห็นว่าปัจจัยเหล่านั้นจะกระทบกับวิถีชีวิตของกลุ่มตนเองอย่างมีนัยะสำคัญ กลุ่มยังคงดำเนินวิถีชีวิตตามปกติเช่นเดิมต่อไปโดยที่ไม่ยุ่งเกี่ยวกับกฎเกณฑ์ที่ออกมา

จากทั้ง 4 สถานการณ์ ประเด็นหลักอยู่ที่ว่าแต่ละชุมชนอยู่ในสถานการณ์ที่จะเลือกใช้เครื่องมือแบบไหนได้บ้าง และการเลือกไม่จำเป็นต้องเลือกเพียงเครื่องมืออย่างใดอย่างหนึ่งเพียงอย่างเดียว สามารถเลือกเครื่องมือได้หลากหลายขึ้นอยู่กับการประเมินสถานการณ์ของคนในพื้นที่และความจำเป็นบนเงื่อนไขที่เกิดขึ้น

ส่วนประเด็นความหวังต่อรัฐบาลใหม่ อาจารย์เห็นว่าผู้นำประเทศแม้จะมีการเปลี่ยนตัวบุคคลไปแต่ก็จะวร้างความเปลี่ยนแปลงต่อนโยบายที่ดินป่าไม้ไม่มาก เนื่องจากผู้นำไม่ได้มีประสบการณ์ ความรู้ ความเข้าใจเรื่องชาติพันธ์ ชนพื้นเมืองมากนัก แม้แต่คนทั่วไปก็อาจจะไม่ได้มีความเข้าใจก็ได้ เนื่องจากคนกลุ่มนี้ดำเนินชีวิตอยู่บนพื้นฐานเงื่อนไขทางเศรษฐกิจอีกแบบหนึ่ง ความเข้าใจของคนส่วนนี้ก็จะแตกต่างจากกลุ่มชาติพันธุ์

สุดท้ายอาจารย์เห็นว่าเราไม่ควรคาดหวังกับรัฐบาลมาก การทำอะไรบางอย่างเพื่อให้มีการเปลี่ยนแปลงได้บ้าง ก็จะเกิดจากการกดดันจากคนข้างล่าง ไม่ใช่จากรัฐบาลผู้นำที่ทำหน้าที่มอบนโยบายเพียงอย่างเดียว อีกทั้งอาจจะเป็นในลักษณะ Top – Down ที่ไม่สอดคล้องกับความต้องการของกลุ่มชาติพันธุ์ได้ ความหวังจึงย้อนกลับมาที่พวกเรา ภาคประชาสังคมว่าจะช่วยกันผลักดันกันอย่างไรให้รัฐบาลทำสิ่งที่เกิดจากความต้องการจากเสียงของชาติพันธุ์จริง ๆ แม้สิ่งนั้นจะไม่ถูกใจรัฐบาลก็ตาม

ทนายสุมิตรชัยกล่าวถึงการดำเนินการพิจารณาร่างกฎหมายคุ้มครองและส่งเสริมวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ว่าปัจจุบันกรรมาธิการวิสามัญพิจารณากฎหมายได้ดำเนินการเสร็จสิ้นแล้วในขั้นรับหลักการของวาระที่ 1 ต่อไปเป็นการส่งร่างกฎหมายเข้าสภาผู้แทนราษฎรพิจารณาในวาระที่ 2

เขาได้กล่าวท้าวความว่า เดิมร่างกฎหมายถูกเสนอจาก 2 พรรคการเมือง 2 องค์กรภาคประชาชน และ 1 องค์การมหาชนของรัฐ ประกอบด้วย พรรคเพื่อไทย พรรคประชาชน ขบวนการประชาชนเพื่อสังคมที่เป็นธรรม (พีมูฟ) สภาชนเผ่าพื้นเมืองแห่งประเทศไทย และศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ปัจจุบันอยู่ขั้นตอนการรวมร่างกฎหมายทั้ง 5 ฉบับรวมไว้เป็นฉบับเดียว

ในร่างกฎหมายฉบับนี้มีทั้งกลไกคุ้มครองวิถีชีวิตของกลุ่มชาติพันธุ์ มีนายกเป็นประธาน อีกกลไกหนึ่งที่คู่ขนานมาคือสภากลุ่มชาติพันธุ์ และเสริมด้วยคณะกรรมการที่มีบทบาทเรื่องการจัดทำข้อมูลวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของชาติพันธุ์โดยมีศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรเป็นเลขาธิการ กฎหมายยังมีหมวดว่าด้วยการประกาศเป็นพื้นที่คุ้มครองวิถีชีวิตชาติพันธุ์ หากกรรมาธิการวิสามัญพิจารณากฎหมายฉบับนี้เสร็จก็จะมีผลประกาศพื้นที่คุ้มครองฯได้ สามารถยกเว้นการบังคับใช้กฎหมายอุทยานได้ กล่าวคือกฎหมายฉบับนี้นอกจากจะรองรับสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์ที่มีมากขึ้นแล้ว ยังยกเว้นกฎหมายที่ขัดแย้งได้ไม่ว่าจะเป็นกฎหมายอุทยาน กฎหมายป่าสงวน ถึงแม้ว่าจะยังไม่สามารถเพิกถอนพื้นที่ให้ออกจากกรอบของกฎหมายเหล่านี้ได้ แต่เมื่อกฎหมายคุ้มครองวิถีชีวิตชาติพันธุ์มีผลบังคับใช้ก็สามารถงดเว้นการถูกบังคับตามระเบียบของกฎหมายเหล่านั้นได้ และมาใช้ธรรมของพื้นที่คุ้มครองที่มาจากข้อตกลงการใช้พื้นที่ร่วมกันโดยเป็นการตกลงกันระหว่างชุมชน รัฐ และหน่วยงานรัฐระดับพื้นที่ โดยทนายเน้นว่าธรรมนูญนี้จะเป็นกฎหมายกฎหมายในพื้นที่ของชุมชนชาติพันธุ์ในอนาคต

ทนายได้ให้ความเชื่อมั่นต่อชุมชาติพันธุ์ว่าร่างกฎหมายฉบับนี้จะผ่านออกมาบังคับใช้ได้อย่างไม่มีติดขัด เนื่องจากพรรคการเมืองสองพรรคใหญ่ก็ได้สนับสนุนร่างกฎหมายอย่างจริงจัง ซึ่งจะเห็นได้จากถ้อยแถลงนโยบายหรือมาตรการเร่งด่วนของพรรคเพื่อไทยข้อ 4 ที่ปรากฏคำว่าชาติพันธุ์อยู่ด้วย รวมถึงนโยบายการเข้าถึงสวัสดิการแห่งรัฐ กลุ่มเปราะบางต่าง ๆ ทนายเห็นว่ากลุ่มชาติพันธุ์ก็อยู่ในความหมายนโยบายข้อที่ 10 ดังกล่าวเช่นเดียวกัน และคาดว่ากฎหมายจะบังคับใช้ได้ไม่เกินกลางปี พ.ศ.2568

ท้ายที่สุดทนายได้สนับสนุนให้นำเอากฎหมายที่กำลังจะออกมา นำไปปรับใช้ ต่อสู้ต่อไปในอนาคต เพราะกฎหมายนี้จะเป็นประโยชน์มากน้อยเพียงใดก็ขึ้นอยู่กับการนำกฎหมายไปใช้บังคับจริง