รู้จักเรา
ติดต่อเรา
หน้าแรก
เครือข่ายประชาชนลุ่มน้ำยวม–เงา–เมย–สาละวิน
ประชาชนที่มีภูมิลำเนาและที่ทำกินใน จ.เชียงใหม่ จ.ตาก
และ จ.แม่ฮ่องสอน รวม 66 คน
กรมชลประทาน
คณะกรรมการผู้ชำนาญการพิจารณารายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม โครงการพัฒนาแหล่งน้ำ (คชก.)
สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.)
คณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ (กก.วล.)
คณะรัฐมนตรี
โครงการที่เกี่ยวข้อง : โครงการระบบโครงข่ายไฟฟ้า 230 กิโลโวลต์ ลำพูน – สบเมย ของการไฟฟ้าผฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย เพื่อจ่ายพลังงานไฟฟ้าเข้าสู่สถานีสูบน้ำบ้านสบเงา โดยมีแนวโครงข่ายสายไฟฟ้ายาว 147 กิโลเมตร เริ่มจากสถานีไฟฟ้าแรงสูงลำพูน 3 อำเภอเมืองลำพูน จังหวัดลำพูน มายังตำบลแม่สวด อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน
- เขื่อนและอ่างเก็บน้ำยวม ตั้งอยู่บนแม่น้ำยวม ครอบคลุมพื้นที่ในตำบลแม่วะหลวง อำเภอ ท่าสองยาง จังหวัดตาก และตำบลสบเมย อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน โดยสร้างเป็นเขื่อนหินถมดาด ตั้งอยู่ในเขตพื้นที่ป่าสงวนแห่งชาติ 5 แห่ง ได้แก่ ป่าแม่แจ่มและป่าแม่ตื่น ป่าแม่ยวมฝั่งซ้าย ป่าแม่ยวมฝั่งขวา ป่าอมก๋อย และป่าท่าสองยาง
- สถานีสูบน้ำบ้านสบเงา จังหวัดแม่ฮ่องสอน ติดตั้งเครื่องสูบน้ำ จำนวน 6 เครื่อง
- โครงสร้างใต้ดินซึ่งเป็นระบบอุโมงค์ส่งน้ำ ระยะทางประมาณ 52 กิโลเมตร เริ่มต้นที่อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน ไปยังอำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ ประกอบด้วย อุโมงค์อัดน้ำ อุโมงค์พักน้ำ และอุโมงค์ส่งน้ำ ซึ่งเป็นอุโมงค์ดาดคอนกรีต
- พื้นที่จัดการวัสดุจากการขุดเจาะอุโมงค์ (DA) จำนวน 6 พื้นที่
- ถนน ปรับปรุงถนนเดิมและมีการก่อสร้างถนนใหม่ เพื่อสามารถเดินทางเข้าสู่เขื่อนน้ำยวม สถานีสูบน้ำ อุโมงค์เข้า-ออก พื้นที่กองเก็บวัสดุตามแนวขุดเจาะอุโมงค์ ฯลฯ ทั้งหมด 8 เส้นทาง
- ทางออกอุโมงค์ส่งน้ำ น้ำผันจากอุโมงค์ส่งน้ำจะไหลลงห้วยแม่งูด อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ ก่อนไหลลงอ่างเก็บน้ำเขื่อนภูมิพล
แผนที่ทางวัฒนธรรมแสดงชุมชนบ้านแม่เงากับโครงการผันน้ำยวม – สาละวิน
ภาพจาก มาลี สิทธิเกรียงไกร. วิถีการดำรงชีพชาวกะเหรี่ยง ในพื้นที่โครงการเพิ่มปริมาณน้ำต้นทุนให้เขื่อนภูมิพล แนวส่งน้ำยวม-อ่างเก็บน้ำเขื่อนภูมิพล (รายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมภาคประชาชน). 2567. หน้าที่ 16
สถานการณ์คดีความ
18 ตุลาคม พ.ศ.2566
ประชาชนที่อยู่ในพื้นที่โครงการ 3 จังหวัด และเครือข่ายประชาชนลุ่มน้ำยวม-เงา-เมย-สาละวินยื่นฟ้องคดีที่ศาลปกครองเชียงใหม่ ขอให้ศาลปกครองยกเลิกโครงการผันแม่น้ำยวมของกรมชลประทาน ขอเพิกถอน EIA โครงการที่ขาดการมีส่วนร่วมจากประชาชนและมีการระบุข้อมูลอันเป็นเท็จ
ภาพจาก มูลนิธิศูนย์ข้อมูลชุมชน
พื้นที่ชุมชนบ้านแม่เงา ต.แม่สวดใหม่ อ.สบเมย จ.แม่ฮ่องสอน
ที่อยู่บริเวณที่ตั้งสถานีสูบน้ำ ถังพักน้ำและปากอุโมงค์ส่งน้ำของโครงการ พื้นที่ชุมชนตั้งอยู่ใกล้ถนนหมายเลข 105 ชุมชนอยู่ติดกับ อ.ท่าสองยาง จ.ตาก เป็นทางผ่านของชุมชนจำนวนมาก ชุมชนจึงเปรียบเสมือนเป็นตลาดแลกเปลี่ยนสินค้าที่เชื่อมโยงชุมชนอื่น ๆ สถานะพื้นที่บ้านแม่เงาถูกประกาศให้เป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่เตรียมประกาศเป็นเขตอุทยานแห่งชาติแม่เงา ตั้งแต่ปี 2538 ซึ่งเดิมพื้นที่ถูกประกาศเป็นเขตป่าสงวนอยู่ก่อนแล้วในปี 2522
ชุมชนมีลำห้วยไหลผ่าน 3 สาย ได้แก่ ห้วยม่วง ห้วยโป่ง และห้วยเขียด ห้วย 3 สายจะไหลลงแม่น้ำเงา – ยวม และจะไปพบแม่น้ำเมยก่อนลงสู่แม่น้ำสาละวิน แม่น้ำเงาและแม่น้ำยวมจะมาบรรจบ หรือ “สบ” กันที่บ้านแม่เงา แม่น้ำเงาจะมีสีใส แม่น้ำยวมจะมีสีขุ่น ชาวบ้านจึงเรียกว่าแม่น้ำสองสี
แผนที่ทางวัฒนธรรมแสดงชุมชนบ้านแม่เงากับโครงการผันน้ำยวม – สาละวิน
ภาพจาก มาลี สิทธิเกรียงไกร. วิถีการดำรงชีพชาวกะเหรี่ยง ในพื้นที่โครงการเพิ่มปริมาณน้ำต้นทุนให้เขื่อนภูมิพล แนวส่งน้ำยวม-อ่างเก็บน้ำเขื่อนภูมิพล (รายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมภาคประชาชน). 2567. หน้าที่ 16
หมู่บ้านแม่เงาแบ่งเป็น 2 ส่วน ได้แก่ บ้านแม่เงาใหม่ที่อยู่ทิศเหนืออยู่ใกล้กับจุดกองดินจุดที่ 1 และบ้านแม่เงาเก่าที่อยู่ทิศใต้อยู่ใกล้กับแม่น้ำเงาและพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ที่เรียกว่า “ป่าหลื่อพือพะโดะ” เป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ริมน้ำเงา ตั้งอยู่ในเขตแม่วะหลวง อ.ท่าสองยาง จ.ตาก แม้จะอยู่นอกเขตบ้านแม่เงาแต่ชาวบ้านก็มีความเคารพและช่วยกันดูแลพื้นที่ป่าศักดิ์สิทธิ์ดังกล่าว ชุมชนมีป่าอนุรักษ์ 2 แห่ง ซึ่งแห่งแรกตั้งอยู่บนพื้นที่ที่คาดว่าจะสร้างสถานีสูบน้ำของโครงการผันน้ำยวม พื้นที่อีกแห่งหนึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกติดกับห้วยเขียด สมาชิกในชุมชนประกอบด้วยชาติพันธุ์กะเหรี่ยงโปว์ร้อยละ 50 กะเหรี่ยงสะกอร้อยละ 30 อีกร้อยละ 20 เป็นคนเมืองซึ่งมาจากภูมิภาคอื่น ๆ โดยแต่เดิมคนเมืองส่วนนี้เคยเป็นคนงานมาจากหลายแหล่ง เช่น จากบ้านท่าเรือ บ้านห้วยม่วง บ้านห้วยม่วง อ.สบเมย วัฒนธรรมของคนส่วนนี้จึงกลมกลืนกับวัฒนธรรมชาติพันธุ์กะเหรี่ยงที่ดำรงชีพพึ่งพาอาศัยกับป่าและแม่น้ำตั้งแต่สมัยที่พื้นที่ยังเป็นเหมืองแร่
ประวัติศาสตร์บ้านแม่เงา
ก่อนปี 2480 พื้นที่ลุ่มน้ำเงาและลุ่มน้ำยวมเป็นแหล่งทรัพยากรธรรมชาติอุดมสมบูรณ์ เป็นแหล่งอาหารที่สำคัญของชุมชน การเดินทางยังใช้แม่น้ำเป็นเส้นทางหลัก ไม่มีการค่อยติดต่อกับภายนอก
ปี 2480 เป็นยุคสัมปทานเหมืองแร่ โดยในยุคนี้มีการพบข้อมูลจากบันทึกรายงานการสำรวจแหล่งแร่วุลเฟรม บ้านยางทิยาเพอ พบว่าเหมืองแร่ทิยาเพอได้มีการสำรวจและเปิดทำเหมือง 2490 และ ก่อนจะมีการสำรวจเหมืองแร่วุลเฟรมปรากฏการทำเหมืองแร่อื่น ๆ บริเวณใกล้เคียง เช่น เหมืองผาแล เหมืองห้วยหลวง จึงคาดว่าเหมืองแร่แถบนี้มีการเปิดกันมาก่อนปี 2480 ในยุคสัมปทานเหมืองแร่เป็นยุคที่เศรษฐกิจค่อนข้างดี เนื่องจากแม่น้ำเงา – ยวม จ.แม่ฮ่องสอน มีเหมืองแร่จำนวนมาก ได้แก่ เหมืองผาแล เหมืองแม่ะเรือง เหมืองแม่ลามา เหมืองกรรณชัย เหมืองทิยาเพอ ส่วนเหมืองที่อยู่พื้นที่จังหวัดตาก ได้แก่ เหมืองป่าหมาก เหมืองใหม่ เหมืองห้วยหลวง และเหมืองแม่สะเปา แร่จากเหมืองจะถูกส่งไปยัง อ.แม่สะเรียง จ.แม่ฮ่องสอน อ.ท่าสองยาง จ.ตาก และประเทศเมียนมา ซึ่งแร่ที่พบมากในเหมืองบริเวณลุ่มน้ำเงา – ยวม ได้แก่ แร่วุลเฟรม แร่ดีบุก และแร่ทังสเตน ซึ่งในยุคนี้ คนท้องถิ่นมีวิถีพึ่งพิงธรรมชาติ แม่น้ำและป่าไม้ มีการทำนาและไร่หมุนเวียน ทำสวนผักผลไม้ หาของป่า ล่าสัตว์และจับสัตว์น้ำตามฤดูกาล หากเหลือจะนำไปขายให้คนงานเหมืองแร่ ยุคนี้ได้รับการขนานนามว่า “ยุคเอาไซแลกนา” เพราะทรัพยากรอุดมสามบูรณ์ ปลาในน้ำเยอะ ถึงขนาดที่นำไซจับปลาไปแลกข้าวสารได้
ปี 2527 เหมืองแร่เริ่มทยอยปิดตัว ผู้คนที่เป็นแรงงานบางส่วนกลับภูมิลำเนาเดิมที่ประเทศเมียนมา ชุมชนใกล้เคียง บางส่วนเดินทางไปเป็นแรงงานจังหวัดอื่นในภาคเหนือและกรุงเทพฯ บางส่วนติดตามเจ้านายเดิม และอีกส่วนหนึ่งซึ่งเป็นกลุ่มใหญ่คือกลุ่มที่ตัดสินใจอาศัยอยู่กับชุมชนในพื้นที่ลุ่มน้ำเงา – ยวมต่อไป กลุ่มนี้จะมีการดำรงชีพที่คล้ายคลึงกับชาติพันธุ์ในพื้นที่ คือการเก็บหาของป่า ล่าสัตว์จับปลา ปลูกข้าวไร่อยู่ช่วงเวลาหนึ่ง แต่ด้วยข้อจำกัดด้านที่ดินทำกินตามระบบกฎหมายไทย คนกลุ่มนี้จึงเลิกทำไร่หมุนเวียนและผันตัวไปรับจ้างแรงงานและหาของป่า
ช่วงเวลาปี 2530 – 2538 หลังสถานการณ์เคลื่อนไหวของนิสิต นักศึกษา ประชาชนกับพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย รัฐไทยมีการเร่งดำเนินการสร้างโครงสร้างพื้นฐานมากขึ้น ซึ่งในพื้นที่ลุ่มน้ำเงา – ยวมได้มีการก่อสร้างถนนทางหลวงหมายเลข 105 แม่สอด – แม่สะเรียง สร้างสะพานข้ามแม่น้ำเงา และสร้างสะพานข้ามห้วยม่วง ปี 2538 รัฐไทยต้องการสร้างเขื่อนแม่ลามาหลวง ซึ่งจะตั้งอยู่ใต้บ้านแม่เงา ชาวเห็นว่าเขื่อนจะทำให้เกิดน้ำท่วม จึงมีการคัดค้านจนโครงการชะลอไป
ปี 2540 เป็นปีที่ถนน 105 สร้างเสร็จทำให้การเดินทางเปลี่ยนจากทางน้ำมาเป็นทางบกมากขึ้น มีการติดต่อค้าขายกับตลาดเนื่องจากเป็นเส้นทางที่สะดวกต่อการขนส่งผลผลิต
ปี 2551 เกิดการย้ายชุมชนบ้านแม่เงาไปยังบ้านแม่เงาใหม่ เนื่องจากได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมเกือบทุกปี สมาชิกชุมชนบางส่วนที่ย้ายมาจากบ้านท่าเรือให้เหตุผลว่าย้ายที่อยู่เนื่องจากที่เดิมห่างไกลกับสถานที่ราชการและสถานศึกษา การเดินทางโดยเรือไม่ค่อยสะดวก
ปี 2540 – ปัจจุบัน ช่วงปีนี้เกิดการเปลี่ยนแปลงของวิถีการผลิตของชุมชนบ้านแม่เงา จากเดิมทำนาและไร่หมุนเวียนซึ่งเป็นระบบการผลิตที่เกิดขึ้นเมื่อ 30 ปีก่อนเปลี่ยนมาเป็นการทำสวนและพืชเศรษฐกิจ สวนจะมีลักษณะผสมผสานมีการปลูก มะม่วง มะขาม กล้วย ไผ่ ผักท้องถิ่น ขมิ้น กระชาย หมาก พลู ฯลฯ พืชเศรษฐกิจชุมชนเริ่มปลูกบุกและถั่วเหลืองในปี 2550 รวมถึงชุมชนยังพึ่งพารายได้จากการหาของป่า เช่น ใบตองตึง เห็ดถอบ บุก กระชาย ชาวบ้านบางส่วนประกอบอาชีพรับจ้างที่ อ.แม่สะเรียง ส่วนการพึ่งพาแม่น้ำชาวบ้านส่วนใหญ่จะหาปลากจาแม่น้ำเงาและแม่น้ำยวม ปลาที่จับได้จะเก็บไว้บริโภคในครัวเรือนก่อน หากจับได้จำนวนมากจะมีการฝากขายตามร้านค้าในชุมชน
- คำฟ้องคดีปกครอง ศาลปกครองเชียงใหม่ หมายเลขคดีดำที่ ส.4/2566
- มาลี สิทธิเกรียงไกร. วิถีการดำรงชีพชาวกะเหรี่ยง ในพื้นที่โครงการเพิ่มปริมาณน้ำต้นทุนให้เขื่อนภูมิพล แนวส่งน้ำยวม-อ่างเก็บน้ำเขื่อนภูมิพล (รายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมภาคประชาชน) (พิมพ์ครั้งที่ 1). (2567). เชียงใหม่: ศูนย์ศึกษาชาติพันธุ์และการพัฒนา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่