เวที ฟังข้อเสนอประชาชนผู้ได้รับผลกระทบ และข้อกังวลต่อ TOR ตรวจน้ำ ไทย – เมียนมา

2) การถูกลดทอนถ้อยคำจากร่าง TOR เดิม ได้แก่

ในส่วนขอบเขต TOR ระบุ การตรวจสอบคุณภาพน้ำตามหลักการทำงานร่วมกัน ตามถ้อยคำว่า “Joint” ถูกปรับเป็น “Coordinated” Monitoring of Water Quality ซึ่งเดิมสะท้อนความหมายของการติดตามและตรวจคุณภาพน้ำ “อย่างร่วมกัน” กลายเป็น “แบบประสานความร่วมมือ” ซึ่งปัจจุบันพื้นที่ตรวจน้ำและมาตรฐานที่ใช้อ้างอิงยังไม่มีการระบุให้ชัดเจน

วัตถุประสงค์ของ TOR ข้อ 6 การมีส่วนร่วมขององค์กรภาคประชาสังคมท้องถิ่นถูกลดทอนความหมาย เนื่องจากใช้ถ้อยคำว่า “Engagement” ซึ่งมีนัยถึงการมีส่วนร่วมที่น้อยกว่าคำว่า “Participation” เปรียบเทียบกันคือ Engagement คือการมีส่วนร่วมแบบเข้าไปรับรู้รับทราบ แต่ Participation มีความหมายที่สื่อว่ามีส่วนร่วมในการเป็นส่วนหนึ่งของการตัดสินใจนั้น ๆ

3) สัดส่วนของคณะทำงานร่วมระหว่างไทยกับเมียนมาต่างกัน โดย ฝ่ายไทย ประกอบด้วย กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กรมควบคุมมลพิษ สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ กรมอนามัย และหน่วยงานราชการส่วนภูมิภาคจังหวัด เชียงใหม่ เชียงราย และแม่ฮ่องสอน ส่วนฝ่ายเมียนมามีองค์ประกอบที่แตกต่างกับไทยคือ มีกระทรวงมหาดไทย และกรมการเหมืองแร่ ซึ่งองค์ประกอบเหล่านี้มีบทบาทที่สำคัญซึ่งฝ่ายไทยควรระบุเป็นคณะทำงานร่วมด้วยเช่นกันแต่กลับไม่ปรากฏ

4) สถานะทางกฎหมายของ TOR ระบุชัดเจนว่ามีวัตถุประสงค์เพื่อใช้เป็นกรอบการดำเนินงานและการบริหารจัดการความร่วมมือผู้เข้าร่วม “ไม่ก่อให้เกิดสิทธิหรือภาระผูกพันที่มีผลผูกพันทางกฎหมายภายใต้กฎหมายระว่างประเทศหรือกฎหมายภายในประเทศแต่อย่างใด” ดังนั้น TOR นี้จึงไม่ใช่ข้อตกลงระหว่างประเทศ เนื่องจากข้อตกลงระหว่างประเทศมีหนึ่งในองค์ประกอบสำคัญคือเป็นการกระทำที่ต้องการก่อให้เกิดผลพูกพันทางกฎหมายและต้องการให้ข้อตกลงอยู่ภายใต้กฎหมายหมายระหว่างประเทศ ดังนั้นการดำเนินการตกลงตาม TOR นี้ กล่าวได้ว่าเป็นการกระทำทางรัฐบาลของฝ่ายบริหาร การดำเนินการตรวจคุณภาพน้ำ ตะกอนดิน พืชผัก ที่หน่วยงานรัฐรวมถึงองค์กรภาคประชาสังคมที่ได้ดำเนินการที่ผ่านมายังคงสามารถดำเนินการต่อไปได้ หน่วยงานรัฐไม่สามารถอ้างข้อจำกัดจากส่วนข้อรักษาความลับและส่วนการสื่อสารต่อสาธารณะที่ระบุใน TOR เพื่อจำกัดการเปิดเผย การเผยแพร่ ข้อมูล เอกสารข่าว แถลงการณ์ต่อสาธารณะ สื่อประชาสัมพันธ์ ซึ่งใน TOR ระบุว่าต้องนำมาตรวจสอบและให้ความเห็นชอบเป็นลายลักษณ์อักษรจากคณะทำงานร่วมฯทั้งไทยและเมียนมาได้ เนื่องจากแต่เดิมการดำเนินการจัดทำและเผยแพร่ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมการตรวจวัดคุณภาพน้ำ ตะกอน พืชผัก เป็นการดำเนินการตามอำนาจหน้าที่ของฝ่ายบริหารซึ่งใช้อำนาจทางปกครองตามที่กฎหมายกำหนดไว้ ซึ่งเป็นไปเพื่อคุ้มครองและดำเนินการให้เป็นไปตามสิทธิเสรีภาพของประชาชนที่รัฐธรรมนูญรับรองไว้ การกระทำที่จำกัดสิทธิเสรีภาพของประชาชนจะกระทำได้ต่อเมื่อ

4.1) การจำกัดสิทธิเสรีภาพตามกฎหมายภายในประเทศจะทำได้เมื่อกฎหมายภายใน เช่น ระดับ พ.ร.บ. ระบุเหตุในการจำกัดสิทธิเสรีภาพไว้อย่างชัดเจนและมีเนื้อหาไม่ขัดแย้งรัฐธรรมนูญ ดังที่ระบุไว้ตามมาตรา 26

4.2) การจำกัดสิทธิเสรีภาพบางประการจากผลของข้อตกลงระหว่างประเทศหรือสนธิสัญญาระหว่างประเทศ รัฐจะต้องมีการยินยอมและยอมรับข้อผูกพันนั้น ๆ มีกระบวนการให้สัตยาบันเพื่อยืนยันความถูกต้องของการลงนามซึ่งสนธิสัญญาบางฉบับที่มีลักษณะระบุไว้ตามรัฐธรรมนูญมาตรา 178 วรรคสองและสามจะต้องมีการขอความเห็นชอบจากรัฐสภาก่อนการให้สัตยาบัน และหากข้อผูกพันหรือพันธกรณีระหว่างประเทศนั้นกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของประชาชนที่รัฐธรรมนูญรับรองไว้ หรือ กระทบต่อพระราชบัญญัติที่มีผลบังคับใช้อยู่แล้ว รัฐผู้ลงนามต้องตรากฎหมายภายในขึ้นมาใหม่หรือปรับปรุงแก้ไขกฎหมายภายในที่มีอยู่ให้สอดรับกับพันธกรณีระหว่างประเทศที่ตนยินยอมรับมาด้วย

จากกระบวนการจำกัดสิทธิเสรีภาพตามกฎหมาย จะเห็นว่าการจะจำกัดสิทธิเสรีภาพของประชาชนได้ ต้องมี“กฎหมาย” ระบุไว้อย่างชัดเจนและไม่ขัดแย้งกับรัฐธรรมนูญ ซึ่งเป็นไปตามหลักนิติรัฐและหลักความชอบด้วยกฎหมาย ดังนั้นรัฐหรือหน่วยงานรัฐจะอ้าง TOR นี้ซึ่ง “ไม่ใช่กฎหมาย” เพื่อจำกัดกิจกรรมของหน่วยงานรัฐเองและองค์กรเอกชน หรือภาคประชาสังคมที่ดำเนินเป็นไปเพื่ออำนวยสิทธิเสรีภาพของประชาชนตามที่รัฐธรรมนูญรับรองไว้ โดยเฉพาะประเด็นของสิทธิการรับทราบและการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารสาธารณะในความครอบครองของหน่วยงานรัฐ ไม่ได้

ดังนั้น จะเห็นว่าแม้เนื้อหาใน TOR จะระบุในลักษณะเป็นการจำกัดสิทธิในการรับทราบและเข้าถึงข้อมูลข่าวสารที่คณะทำงานฯ ตาม TOR จัดทำขึ้น แต่อย่างน้อยยังมีช่องทางของกฎหมายตาม พ.ร.บ. ข้อมูลข่าวสารของราชการ 2540 ในการอำนวยการเข้าถึงและรับทราบข้อมูลข่าวสารที่จัดทำขึ้นตาม TOR นี้ได้

ท้ายที่สุด คลินิกกฎหมายเชิญชวนผู้อ่านร่วมติดตามการดำเนินการของรัฐบาลในการแก้ไขปัญหาแม่น้ำกก สาย รวก โขง สาละวิน และกระบุรี ปนเปื้อนสารโลหะหนัก ปัจจุบันนอกจากพบการปนเปื้อนที่เกิดขึ้นในสิ่งแวดล้อมไม่ว่าจะเป็นน้ำ ตะกอนดิน พืชผักแล้ว การปนเปื้อนยังเข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร และอาจเข้าสู่ตลาดสินค้าโดยที่เราไม่ทราบข้อมูลแล้วก็เป็นได้ รัฐบาลนอกจากจะต้องรับผิดชอบต่อผู้บริโภคโดยทั่วไปแล้ว สำคัญที่สุดคือต้องรับผิดชอบความเสียหายที่เกิดขึ้นกับชุมชนผู้เผชิญหน้ากับปัญหาโดยตรงเป็นการเร่งด่วนด้วย