ELC Field Trip ชุมชนบ้านหนองเต่ากับกฎหมายป่าชุมชน

ความสัมพันธ์ทางกฎหมายกับการเคลื่อนไหวทางสังคม (Law and Social movements)

โดย อาจารย์สงกรานต์ ป้องบุญจันทร์

กิจกรรมที่จัดขึ้นในวันนี้เปิดด้วยการเห็นมุมมองของความสัมพันธ์ทางกฎหมายกับการเคลื่อนไหวทางสังคม (Law and Social movements) มุมมองนี้สะท้อนกลุ่มทางสังคมที่มีอิทธิต่อกระบวนการตราและบังคับใช้กฎหมายในกระบวนการที่หลากหลายตั้งแต่การร่างกฎหมายและเสนอกฎหมายต่อรัฐสภาจนกระทั่งการมีกฎหมายออกมาบังคับใช้โดยหน่วยงานของรัฐ อย่างไรก็ตามกลุ่มทางสังคมที่จะมีอิทธิพลต่อกระบวนการกฎหมายทั้งโครงสร้างจะมีเพียงบางกลุ่มที่มีอิทธิผลต่อกระบวนการบางช่วงกระบวนการ หรือบางห้วงเวลาเท่านั้น มากกว่านั้นปัจจัยเชิงพื้นที่มีผลต่อผลกระทบจากการบังคับใช้กฎหมายอย่างมีนัยสำคัญด้วย

นอกจากนี้ อาจารย์ชวนนักศึกษาแลกเปลี่ยนมุมมองต่อบริบทกฎหมายที่กำกับควบคุมพื้นที่ป่าไม้และประเด็นที่เกี่ยวข้องถึงสิทธิของประชาชนที่อาศัยอยู่ร่วมกับป่า ไม่ว่าจะเป็น พ.ร.บ.ป่าสงวนแห่งชาติ 2507 พ.ร.บ.อุทยานแห่งชาติ 2562 พ.ร.บ.ป่าชุมชน 2562 และ พ.ร.บ.ส่งเสริมและคุ้มครองวิถีชีวิตกลุ่มชาติพันธุ์ 2568 ซึ่งการแลกเปลี่ยนส่วนใหญ่มุ่งเน้นไปที่ประเด็นผลกระทบจากการบังคับใช้กฎหมาย การพิสูจน์สิทธิขั้นพื้นฐานในการใช้ประโยชน์ในพื้นที่ป่า เป็นต้น

การเรียนรู้เทคนิกการจดบันทึกภาคสนาม

โดย สิริไพลิน สิงห์อินทร์

ก่อนที่จะได้ข้อมูลจากชุมชนมา ความสำคัญของการเก็บข้อมูลสนามกับกระบวนการทางกฎหมายมีความสำคัญเพื่อวัตถุประสงค์ในการ เก็บข้อเท็จจริง การสะท้อนเสียงของคนในพื้นที่ และการนำข้อเท็จจริงไปต่อยอดในการให้ความช่วยเหลือทางด้านกฎหมายต่อไป

นอกจากนี้ การเก็บข้อมูลชุมชนที่ดีจะต้องมีความถูกต้องแม่นยำ ส่วนข้อมูลที่พึงระวังคือข้อมูลที่มาจากความคิดเห็นส่วนตัว ซึ่งเป็นไม่สะท้อนข้อเท็จจริงของผู้ให้สัมภาษณ์ ดังนั้นการแยกเรื่องเล่าภาคสนามกับความเห็นผู้บันทึกหรือสัมภาษณ์เพื่อแยกให้เห็นชัดระหว่างข้อเท็จจริงกับความคิดเห็นส่วนตัวเป็นสิ่งสำคัญ

ตบท้ายด้วยการเรียนรู้ผ่าน Mini Workshop ทำให้นักศึกษาได้ฝึกฝนและเห็นความแตกต่างของข้อเท็จจริงหรือเรื่องเล่าภาคสนามกับความคิดเห็นของผู้บันทึก

วิถีชีวิตและวัฒนธรรมชุมชนปกาเกอะญอ

โดย คุณศิวกร โอ่โดเชา

Life of Law Learning Lab 

โดย อาจารย์สงกรานต์ ป้องบุญจันทร์

หลังจากรู้จัก Life of Law อาจารย์ชวนให้นักศึกษาคิดถึงประสบการณ์ที่เคยพบ “การปฏิสัมพันธ์ระหว่างชีวิตผู้คนกับกฎหมายที่ไม่ตรงไปตรงมา” (Encounter) โดยเริ่มจากการชวนแลกเปลี่ยนประสบการณ์ที่นักศึกษาพบเจอพบการใช้กฎหมายที่ไม่ตรไปตรงมา ซึ่งส่วนมากพบว่าจะเกี่ยวข้องกับกฎหมายการจราจร คมนาคม รวมถึงกฎหมายรักษาความสะอาดและความเรียบร้อย ที่มีการย้อนแย้งกันระหว่างบทบัญัติกฎหมายกับการบังคับใช้ เช่น เรื่องพื้นฐานอย่างการปฏิบัติตามสัญญาณไฟแดง หรือสัญญาณไฟสีเหลืองในการสัณจร ปรากฏการณ์เช่นนี้เกิดจากการที่กฎหมายนั้นต้องผ่านการตีความหรือแปลความหมายโดยมนุษย์หรือคนซึ่งเป็นผู้ใช้บังคับกฎหมาย (Law) ดังนั้นกฎหมายที่รัฐตราขึ้นมา ก็มีความไม่ตรงไปตรงมาโดยการตีความของมนุษย์ หรือหน่วยงานรัฐผู้ใช้กฎหมาย

นอกจากปัจจัยเรื่องผู้ตีความกฎหมายที่มีผลต่อความตรงไปตรงมาของกฎหมายแล้ว ปัจจัยด้านบริบทหรือสถานการณ์ ณ ช่วงเวลาที่แตกต่างกันยังมีผลต่อการตีความและการตัดสินใจที่จะปฏิบัติตามกฎหมายของผู้คนด้วย

อาจารย์ได้ยกตัวอย่างกฎหมายเกี่ยวกับการควบคุมดูแลทรัพยากรป่าไม้ (Law) ซึ่งย่อมได้รับอิทธิพลจากทั้งสองปัจจัยเช่นกัน อาจารย์ให้ข้อสังเกตว่ากฎหมายประเภทนี้ออกแบบโดยหน่วยงานรัฐส่วนกลาง การบังคับใช้กฎหมายย่อมผ่านการตีความจากคนสองกลุ่มที่แตกต่างกันจากทั้ง กลุ่มผู้ใช้และบังคับกฎหมาย และกลุ่มผู้อยู่ภายใต้กฎหมาย ซึ่งตีความกฎหมายในมุมมองที่แตกต่างกัน ดังนั้นแล้วเมื่อพิจารณาถึงกฎหมายในชีวิตจริง การเกิดขึ้นของปฏิสัมพันธ์ระหว่างบทบาทของกฎหมายกับชีวิตผู้คน และปฏิสัมพันธ์ระหว่างบทบาทของชีวิตผู้คนต่อกฎหมาย ย่อมทำให้เห็นชีวิตของกฎหมาย กฎหมายที่มีชีวิตจริง ๆ ย่อมเกิดจากพื้นฐานปฏิสัมพันธ์ระหว่างสองปัจจัยดังกล่าว กฎหมายจึงมีทั้งความสอดคล้องและความเหลื่อมกันอยู่ มีความไม่ตรงไปตรงมาเสมอ มุมมองที่มีต่อกฎหมายจึงควรมองว่ากฎหมายมีชีวิตที่มีพลวัตซึ่งถูกออกแบบและแต่งเติมโดยมนุษย์หรือกลุ่มคนที่สร้างกฎหมายนั้น ๆ ขึ้นมา

ประวัติศาสตร์การต่อสู้เรื่องป่าชุมชนของชาวบ้านชุมชนหนองเต่า

โดย ศิวกร โอ่โดเชา

เรียนรู้ความมั่นคงด้านอาหาร ผ่านการทำอาหารท้องถิ่น

ผู้นำการประกอบอาหาร โดย อมรา รักยิ่งประเสริฐ และ อารียา โพนิเบเอ

กิจกรรมช่วงนี้เป็นเรียนรู้ที่มาของความมั่นคงทางอาหารโดยมีวัตถุดิบหลักจากหน่อไม้ซึ่งเป็นพืชที่กำลังออกดอกผลในช่วงฤดูฝนในเดือน 9 นี้ ประกอบด้วย 3 เมนูได้แก่ แกงหน่อไม้ใส่ข้าวคั่ว น้ำพริกมะเขือ ยำหน่อไม้ใส่น้ำปู ซึ่งวัตถุดิบส่วนมากมาจากในสวนในไร่บริเวณที่จัดกิจกรรมและจากชุมชนหนองเต่า สิ่งที่พิเศษในเมนูเหล่านี้ตคือเครื่องเทศที่ใช้ประกอบอาหาร เช่น ใบฮ่อวอที่ส่งกลิ่นหอมมีเสน่ห์ ซึ่งได้ใช้กับทุกเมนูอาหาร กินกับข้าวสวยพันธุ์บือโช

ศึกษาป่าชุมชนบ้านหนองเต่า หมู่ที่ 4

นำโดยคณะกรรมการป่าชุมหนองเต่า

คณะผู้นำการเดินทางศึกษาป่าชุมชนและเป็นผู้ให้ข้อมูลประกอบด้วย ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านตรีบุญ ช่วงโชติชวัลกร (ผู้ช่วยตรี), อารียา โพนิเบเอ (คุณชมพู่), ศิวกร โอ่โดเชา (คุณแซวะ), มนต์นภา สุขพันธุ์สวย (คุณแจ๋ว) และสิริกร พนาอนุรักษ์ (คุณฉ่าหมื่อบี้)

เข้าสู่ช่วงการเดินเข้าป่า สำรวจพื้นที่ป่าที่ชุมชนบ้านหนองเต่าดูแลรักษาเพื่อคงไว้ซึ่งจิตวิญญาณของชุมชนและแหล่งต้นน้ำที่เป็นแหล่งกำเนิดชีวิตของชุมชน ป่าชุมชนถูกกำหนดไว้เป็นพื้นที่อนุรักษ์ของชุมชนการจะใช้ทรัพยากรในพื้นที่แห่งนี้ จะต้องมีการขออนุญาตจากคณะกรรมการป่าชุมชนที่ดูแลเสียก่อน เพราะว่าพื้นที่ป่าชุมชนไม่ได้เป็นของคนใด คนหนึ่ง หรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง แต่เป็นพื้นที่และเป็นแหล่งพึ่งพาของชุมชนทั้งชุมชน

ผู้ช่วยตรี กล่าวว่าป่าชุมชนเป็นแหล่งที่มาของประปาภูเขาชุมชน โดยในป่ามีโครงข่ายลำห้วยที่เกี่ยวพันกันอยู่หลายลำห้วย การแบ่งน้ำใช้ของชุมชนแบ่งออกเป็น 2 ประเภท ได้แก่ น้ำใช้บริโภค และน้ำใช้ในการเกษตร ซึ่งแบ่งตามตำแหน่งการไหลของน้ำจากแหล่งต้นน้ำบนภูเขา พื้นที่สูงสำรับน้ำดื่ม พื้นที่สูงรองลงมาสำหรับน้ำทำเกษตร นอกจากนี้แหล่งน้ำแห่งเดียวกันจะเข้าสู่กระบวนการกักเก็บและกรองน้ำเพื่อจำหน่ายไปยังหมู่บ้านต่าง ๆ ในบริเวณใกล้เคียง และที่สำคัญยังล่อเลี้ยงไปถึงตู้กดน้ำสาธารณะของชุมชนที่คิดราคาบริการที่ 1 บาท ต่อ 4 ลิตร ซึ่งเงินจากตู้กดน้ำจะนำไปใช้จ่ายค่าดูแลรักษาแหล่งต้นน้ำโดยคณะกรรมการป่าชุมชน

การดูแลป่าชุมชนนอกจากคณะกรรมการป่าชุมชนแล้ว ยังมีมิติในเรื่องของความเชื่อและจิตวิญญาณของชุมชนอีกด้วย ผู้ช่วยเล่าว่าป่าชุมชนจะมีผู้นำทางจิตวิญญาณของชุมชนมาทำพิธีบวชป่าเป็นรอบทุก ๆ 5 ปี ซึ่งล่าสุดชุมชนได้จัดทำไปในปี 2567

สวนคนขี้เกียจ ภูมิปัญญาปกาเกอะญอในการฟื้นฟูป่า

โดย พะตีจอนิ โอ่โดเชา

หลังจากสำรวจป่าชุมชนบ้านหนองเต่า คลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อมได้เดินทางมาศึกษา “สวนคนขี้เกียจ” หรือ “สวนจอเกอะโดะ” ของพะตีจอนิ ปราชญ์ชุมชนแห่งบ้านหนองเต่า พะตีได้พาคณะศึกษาเดินชมบริเวณโดยรอบของสวนแห่งนี้ที่มีขนาดกว่า 15 ไร่ รอบล้อมโดยแนวต้นไผ่ที่สูงกว่า 3 – 4 เมตร ซึ่งทิวทัศน์เต็มไปด้วยพืชนานาสายพันธุ์ เช่น หวาย สะตอ ไผ่ โด่นะแด หน่วยกอก ต้นยางนา ต้นพญาเสือโคร่ง ต้นสน พะตีเล่าว่าพืชในสวนของท่านเคยมีนักวิชาการมาศึกษาและได้บันทึกว่าประกอบด้วยพืชนานาสายพันธุ์กว่า 280 ชนิด

สวนจอเกอะโดะ มีหลักการดูแลรักษาตามระบบธณรมชาติที่สามารถฟื้นฟูสภาพตนเองได้โดยไม่ต้องให้มนุษย์ไปแทรกแซงมาก พืชที่เติบโตในสวนแห่งนี้ส่วนมากเกิดจากการนำเมล็ดพันธุ์มาโปรยแล้วปล่อยให้เจริญงอกขึ้นมาเองตามธรรมชาติ ไม่จำเป็นต้องใช้สารเคมีในการเร่งให้เติบโต เพียงแต่ใช้เวลาและคอยให้ระบบธรรมชาติหล่อเลี้ยงระบบนิเวศในสวนให้สมบูรณ์ก็เพียงพอที่จะกลายเป็นหนึ่งในแหล่งคความมั่นคงของชีวิตปกาเกอะญอได้ พะตีกล่าวว่าปกาเกอะญอมีปัจจัยพื้นฐานของชีวิตอยู่สองอย่างได้แก่ “ที่อยู่และที่กิน” ดังนั้นสวนจอเกอะโดะจึงเป็น “ที่กิน” ที่แต่ละครัวเรือนต้องมีเป็นของตนเอง

ท้ายที่สุด พะตีเล่าถึงการแบ่งโซนสวนจอเกอะโดะว่ามีสามส่วน

ส่วนแรกเน้นปลูกพืชผสมผสาน โดยมีต้นหวายเป็นสักกดส่วนสำคัญ

ก่อนเดินออกจากสวนจอเกอะโดะ พะตีพาคณะศึกษามาดูต้นไม้จิตวิญญาณของคุณศิวกรหนึ่งในลูกชายของพะตีจอนิ โอ่โดเชา โดยเล่าว่าต้นไม้จิตวิญญาณที่นำรกของเด็กมาใส่ไว้ในกระบอกไม้ไผ่แล้วแขวนไว้ที่ลำต้นเพื่อเป็นการดูแลรักษาและส้รางความสัมพันธ์ทางจิตวิญญาณระหว่างเด็กที่จะเติบโตไปเป็นผู้ใหญ่ในอนาคตกับต้นไม้ที่เติบโตไปพร้อม ๆ กับเด็กน้อยคนนั้น

สุดท้ายนี้ คลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อมชวนตั้งคำถามถึงกฎหมายที่ใช้ในการควบคุมพื้นที่ป่าไม้ทุกประเภทที่กำลังบังคับใช้อยู่ในปัจจุบันว่า กฎหมายที่บังคับใช้อยู่มีความเคลื่อนไหวโดยพลวัตรไปตามความสัมพันธ์ระหว่างชีวิตของผู้คนกับบทบาทของกฎหมายมากน้อยแค่ไหน ปัจจุบันเราอยู่ในห้วงปี ค.ศ. 2026 ปีที่ประชาคมโลกต่างยอมรับเรื่องสิทธิของชนเผ่าพื้นเมือง ปีที่ชนเผ่าพื้นเมืองต่างเป็นแนวหน้าผู้แบกรับกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศทั่วโลก ย้อนมองกลับมาที่ประเทศไทย กฎหมายที่ปรากฏอยู่ในสังคมไทยตอนนี้ได้พลวัตรไปตามกระแสธารของประชาคมโลกแล้วมากน้อยแค่ไหน หรือยังคงถูกจัดวางไว้ในตู้แช่แข็งภายใต้ฐานคิดเช่นในอดีตหรือไม่

กฎหมายที่ปรากฏเป็นกฎหมายที่พลวัตรมีชีวิต หรือ กฎหมายที่ถูกหยุดอยู่กับที่

การแบ่งกลุ่มสัมภาษณ์คนหลากรุ่น ผู้ก่อตั้งและสืบทอดดูแลป่าชุมชน (Questions)

เริ่มกิจกรรมของเช้าวันที่ 6 ก.ย. โดยการศึกษาเทคนิคการตั้งคำถามสัมภาษณ์ หรือ การแปลงคำถามที่เตรียมไว้เบื้องต้นให้ผู้ให้สัมภาษณ์สามารถเล่าเรื่องได้อย่างตรงประเด็นและอย่างต่อเนื่อง รวมถึงทำให้ผู้สัมภาษณ์สามารถสอบถามเพื่อรวบรวมข้อมูลได้อย่างครบถ้วน กิจกรรมนี้คลินิกกฎหมายได้รับความอนุเคราะห์จาก คุณวรรณา แต้มทอง ที่ช่วยแลกเปลี่ยนเทคนิคการตั้งคำถามและการถามคำถามการให้สัมภาษณ์

หลังจากนั้น ได้แบ่งกลุ่มสัมภาษณ์ตัวแทนผู้ให้สัมภาษณ์จากชุมชนบ้านหนองเต่า โดยแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม กลุ่มแรกเป็นตัวแทนผู้อาวุโส กลุ่มที่สองเป็นตัวแทนวัยกลางคน กลุ่มที่สามเป็นตัวแทนคนรุ่นใหม่และเยาวชน ประกอบด้วย พะตีจอเกอะ – ตัวแทนกลุ่มแรก, ผู้ช่วยตรี – ตัวแทนกลุ่มสอง และ คุณอารียา โพนิเบเอ (คุณชมพู่) มนต์นภา สุขพันธุ์สวย (คุณแจ๋ว) และสิริกร พนาอนุรักษ์ (คุณฉ่าหมื่อบี้) – ตัวแทนกลุ่มที่สาม

Reflection State Law was Community Law (Reflection and Reimagination)

ช่วงสุดท้ายของ ELC Field Trip ในครั้งนี้ เป็นกระบวนการประมวลความคิดและสะท้อนจินตนาการของการจัดความสัมพันธ์ใหม่ระหว่างบทบาทกฎหมายต่อชีวิตผู้คนที่เป็นชาติพันธุ์ซึ่งเป็นผู้ดูแลและพึ่งพาทรัพยการธรรมชาติอย่างใกล้ชิด ในช่วงนี้อาจารย์เปิดให้นักศึกษาทุกคนลองเสนอความคิดเห็นซึ่งเป็นจินตนาการใหม่ ภายหลังจากที่ได้ผ่านการได้สัมผัสถึง Narrative, Encounter, Question, และ Law ไปแล้วจากการศึกษาชุมชนสองวันที่ผ่านมา

การสะท้อนจินตนาการของนักศึกษาสามารถแบ่งเป็นประเด็นได้ดังนี้

1 กระบวนการตรากฎหมายต้องมาจากตัวแทนของชุมชนซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์

2 คณะกรรมการนโยบายป่าชุมชนตาม ม.9 พ.ร.บ.ป่าชุมชน 2562 ต้องมีตัวแทนจากชุมชนเป็นกรรมการในคณะกรรมการระดับชาติ

3 ปัญหาที่ดินป่าไม้เป็นส่วนหนึ่งของปัญหาเชิงโครงสร้างทางอำนาจ ซึ่งปัจจุบันอำนาจการจัดการทรัพยากรธรรมชาติถูกรวมศูนย์อยู่ที่รัฐไทย แม้เชิงทฤษฎีประเทศไทยมีการแบ่งอำนาจในส่วนภูมิภาคและการกระจายอำนาจในส่วนท้องถิ่น แต่ในเชิงปฏิบัติไม่ได้เป็นไปตามทฤษฎีที่กำหนดไว้ ดังนั้นต้องมีการกระจายอำนาจการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ โดยเฉพาะในเรื่องการกำหนดกติกาชุมชนซึ่งสามารถยกระดับเป็นกฎหมายของชุมชนเองได้

4 การแก้หลักการได้มาของที่ดินตามกฎหมายที่ดิน เพื่อให้สามารถอำนวยให้กลุ่มชาติพันธุ์หรือชุมชนชาติพันธุ์สามารถมีสิทธิในที่ดินตามกฎหมายที่ดินได้

5 เจ้าหน้าที่รัฐที่ได้มีการแต่งตั้งตาม มาตรา 25 พ.ร.บ.ป่าสงวนแห่งชาติ 2507 และที่แก้ไขเพิ่มเติม มีดุลพินิจในการใช้อำนาจที่ตีความได้กว้างเกินไป โดยเฉพาะใน (4) “ดําเนินการอย่างหนึ่งอย่างใดที่เห็นสมควร ทั้งนี้เพื่อป้องกันหรือบรรเทาความเสียหายแก่ป่าสงวนแห่งชาติในกรณีที่มีเหตุฉุกเฉิน” โดยเห็นว่าต้องสร้างความชัดเจนต่อถ้อยคำ “ตามที่เห็นสมควร”

6 กฎหมายป่าชุมชนต้องมีฐานมาจากกระบวนการมีส่วนร่วมอย่างมีความหมายของประชาชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งชุมชนผู้ดูแลป่าชุมชน

7 การเก็บหาของป่าเพื่อดำรงชีพมีข้อจำกัด เนื่องจากสามารถจำกัดโดยระบุทั้งชนิดและประเภทของป่าไว้ตามระเบียบที่คณะกรรมการนโยบายป่าชุมชนกำหนด ตามาตรา 50 พ.ร.บ.ป่าชุมชน 2562 ซึ่งนักศึกษาเห็นว่าการกำหนดกฎเกณฑ์เก็บหาของป่าต้องถูกออกแบบจากชาวบ้านในชุมชนผู้ดูแลป่ารวมถึงจากคณะกรรมการป่าชุมชนระดับท้องถิ่นหรือระดับที่เป็นผู้ดูแลป่าชุมชนจริง ๆ มาร่วมกันออกแบบ

8 หน่วยงานรัฐควรนำงบประมาณที่ศึกษาดูงานต่างประเทศมาใช้กับการศึกษาบริบทของชุมชนที่ดูแลป่าจริง ๆ

9 เสนอให้นำ Model โฉนดชุมชนที่มุ่งเน้นการให้อำนาจชุมชนเป็นผู้ออกแบบและร่วมจัดการที่ดินป่าไม้โดยเสนอว่าเป็นเครื่องมือต้นแบบหนึ่งที่รองรับการอำนวยและดำเนินการให้เป็นไปตามสิทธิในที่ดิน รวมถึงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของกลุ่มชาติพันธุ์ตาม มาตรา 9 พ.ร.บ.ส่งเสริมและคุ้มครองวิถีชีวิตของกลุ่มชาติพันธุ์ 2568

10 นักศึกษามองว่าปัญหาที่ดินป่าไม้มีรากฐานมาจากมุมมองที่มาจากความต้องการที่แตกต่างกันระหว่างชุมชนกับรัฐ นักศึกษาเสนอว่ารัฐบาลควรลองดำเนินตามข้อเสนอของชุมชนและภาคประชาชนโดยมีระยะเวลาทดลองดำเนินการตามความต้องการของชุมชน 5 ปี แล้วชุมชนกับรัฐบาลร่วมกันประเมินผลว่าการดำเนินการดังกล่าวตอบโจทย์ชุมชนและสังคมโดยรวมอย่างไรบ้าง จึงค่อยตัดสินใจทางนโยบายขั้นต่อไปในอนาคต

11 การแก้ไขกฎหมายที่ควบคุมเขตป่าอนุรักษ์ประกอบด้วย อุทยานแห่งชาติ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า เขตห้ามล่าสัตว์ป่า วนอุทยาน สวนพฤกษศาสตร์ และสวนรุกขชาติ ตามพ.ร.บ.อุทยานแห่งชาติ 2562 และพ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่าแห่งชาติ 2562 โดยแก้ไขให้ชุมชนที่อยู่อาศัยมาก่อนกฎหมายบังคับใช้สามารถอาศัยอยู่และทำกินได้ แต่ทั้งนี้ต้องระบุถึงเงื่อนไขและการบังคับโทษเพื่อป้องกันการเข้ามาของบุคคลภายนอกชุมชนหรือผู้แอบอ้าง รวมถึงการไม่ปฏิบัติตามกฎหมายของเจ้าหน้าที่รัฐเองด้วย

ท้ายที่สุด ปฏิสัมพันธ์ระหว่าง “บทบาทของกฎหมายต่อชีวิตผู้คน” และ “บทบาทของชีวิตผู้คนต่อกฎหมาย” มีการปฏิสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิด ผ่านการตีความและบังคับใช้กฎหมายโดยกลุ่มทางทางสังคมที่หลากหลายไม่ว่าจะเป็นเจ้าหน้าที่รัฐผู้ดำเนินการตามกฎหมาย หรือชุมชนผู้อยู่ในบังคับของกฎหมาย หรือกลุ่มทั้งสองในฐานะที่เป็นผู้ออกแบบกฎหมายเช่นกัน กลุ่มทางสังคมเหล่านี้ล้วนเป็น “มนุษย์ผู้ออกแบบกฎหมายที่มีความรู้สึก อารมณ์ และความนึกคิด” ฉะนั้นแล้วปรากฏการณ์ตามวัฏจักรชีวิตของกฎหมาย Life of Law จะช่วยสะท้อนให้สังคมให้เห็นว่าปฏิสัมพันธ์ของกลุ่มทางสังคมกลุ่มใดที่มีบทบาทนำหรือกำลังเป็นที่โดดเด่นต่อวัฏจักรชีวิตของกฎหมายในช่วงประวัติศาสตร์สมัยนั้น ๆ อย่างไรก็ตามกลุ่มทางสังคมที่มีบทบาทนำต่อกฎหมายไม่อาจถูกผูกขาดโดยกลุ่มทางสังคมเพียงกลุ่มหนึ่งกลุ่มใดอย่างตายตัวเป็นสัจนิรันดร์ เพราะกลุ่มทางสังคมประกอบสร้างขึ้นด้วยมนุษย์ผู้มีอารมณ์และความรู้สึกนึกคิด ความสัมพันธ์ทางกฎหมายกับการเคลื่อนไหวทางสังคมย่อมมีการพลวัตรเคลื่อนไหวไปตามความรู้สึกร่วมกันของคนในสังคม ไม่อาจถูกหยุดนิ่งไว้ได้