ELC ลงพื้นที่ศึกษา 5 ชุมชนท่าตอน

พระมหานิคม มหาภินิกขมฺโน ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดท่าตอน เจ้าอาวาสวัดภาวนานิมิตร

พระอาจารย์มหานิคมได้พูดคุยโดยฉายภาพให้เห็นถึงโครงสร้างปัญหาแม่น้ำกกปนเปื้อนสารโลหะหนักที่มีผู้เกี่ยวข้องและผู้ได้รับผลกระทบหลายส่วน ประเทศมหาอำนาจอย่างจีน ผู้ก่อมลพิษโดยตรงอย่างกองทัพสหรัฐว้า (UWSA) และประเทศไทยผู้รับเคราะห์ โครงสร้างเหล่านี้จึงมีความซับซ้อนเกี่ยวโยงกันและเกี่ยวข้องกับกฎหมายระหว่างประเทศอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

เมื่อหันมามองผลกระทบที่มีการปนเปื้อนสารโลหะหนักในสิ่งแวดล้อม ในด้านห่วงโซ่อาหาร โดยเฉพาะอย่างยิ่งข้าวที่ปลูกในจังหวัดเชียงราย เป็นพื้นที่กว่า 1 แสนไร่ พื้นที่อันดับ 2 คือ อ.แม่อาย ซึ่งผลิตภัณฑ์ทางเกษตรอื่น ๆ ก็มีการค้าขายส่งถึงตลาดจัดจำหน่ายที่สำคัญคือตลาดไทยที่กรุงเทพฯ และที่สำคัญคือผลกระทบจากสารโลหะหนักที่ปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อมและห่วงโซ่อาหารจะค่อย ๆ สะสมอย่างต่อเนื่อง

ท้ายที่สุดพระอาจารย์ได้ให้เสนอแนะต่อแนวทางการแก้ไขปัญหาแม่น้ำกกปนเปื้อน โดยได้เล่าถึงเคสตัวอย่างการแก้ไขการปนเปื้อนสารตะกั่วในลำห้วยคลิตี้ ที่การแก้ไขต่อสภาพที่เป็นแหล่งน้ำขนาดเล็กยังต้องใช้ระยะเวลาร่วมกันนับสิบสิบปี ปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนที่กำลังเผชิญอยู่ซึ่งเป็นแหล่งน้ำที่ใหญ่กว่า คลอบคลุมหลายพื้นที่มากกว่า ทำให้อนุมานถึงระยะเวลาที่ใช้ในการแก้ไขก็ต้องยาวนานยิ่งกว่ามาก ในพื้นที่ท่าตอนมีสำนวนคำสอนของคนท่าตอนว่า “ข้ามแม่น้ำให้ดูคนตางหน้า” หมายถึงการข้ามแม่น้ำให้มองคนที่เดินไปข้างหน้าก่อน เนื่องจากเป็นผู้ที่มีประสบการณ์ข้ามผ่านอุปสรรคก่อนผู้ที่ตามไปภายหลัง สำหรับพระอาจารย์ในเรื่องการแก้ไขปัญหาแม่น้ำกกปนเปื้อน พระอาจารย์กล่าวว่าใช้หลักอริยสัจ 4 ปรับใช้เป็นแนวทางในการแก้ไขปัญหา และได้จำแนกกรอบการพิจารณาปัญหาไว้เป็นประเภท ได้แก่ ปัญหาที่เร่งด่วน หรือ ไม่เร่งด่วน และ ปัญหาที่รุนแรง หรือ ไม่รุนแรง ซึ่งไม่ว่าปัญหาจะเป็นประเภทใดตามที่กล่าวมาก็ตาม ความเห็นของพระอาจารย์คือการแก้ไขปัญหาที่ต้นตออันได้แก่การจัดการปิดเหมืองแร่ที่เป็นแหล่งกำเนิดมลพิษ หรือ หากปิดไม่ได้เหมืองแร่ต้องปรับปรุงบ่อกักตะกอนแร่ หรือ บ่อบำบัดเพื่อให้กระบวนการทำเหมืองแร่ไม่ปล่อยสารโลหะหนักที่เป็นอันตรายสู่แม่น้ำ

คุณก๊อบ โกฏคำ อดีตชาวประมง บ้านแก่งทรายมูล ชุมชนชาติพันธุ์ไทยใหญ่

ขณะที่ปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนยังคงดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง สุขภาพกายและใจ รวมถึงคุณภาพชีวิตของชาวบ้าน ต.ท่าตอน เรียกได้ว่าบางอาชีพมีการเปลี่ยนแปลงอย่างไม่อาจหวนกลับ คุณก๊อบอดีตชาวประมงท่าตอนผู้ให้สัมภาษณ์กล่าวว่า

“เมื่อก่อนจับปลาในแม่น้ำกก ตอนนี้ต้องมารับจ้างทุกอย่างแทนเพื่อเลี้ยงครอบครัว แม้มันจะพออยู่พอกินได้ แต่ก็รู้สึกขาดอะไรไปอย่างหนึ่ง”

คุณก๊อบเล่าว่าหลังจากที่มีการประกาศห้ามลงแม่น้ำกก ทำให้ตนเองไม่สามารถหาปลาได้เช่นเดิม ประกอบกับปลาในแม่น้ำกกได้อพยพหนีน้ำที่ปนเปื้อนไปอยู่บริเวณแม่น้ำฝาง ในพื้นที่ชุมชนแก่งทรายมูล ต.ท่าตอนที่เดิมทีคุณก๊อบ ประกอบอาชีพประมง พื้นที่นี้จึงเปลี่ยนแปลงไปอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน คุณก๊อบจึงจำใจที่จะต้องเปลี่ยนอาชีพเป็นผู้รับจ้างสารพัดงานแทน เท่ากับว่าประสบการณ์การเป็นพรานปลาที่คุณก๊อบสั่งสมมาตั้งต่วัยเยาว์ตอนนี้เป็นเพียงความทรงจำที่แทบจะไม่มีโอกาสได้นำมาใช้ประโยชน์อีกต่อไปตราบเท่าที่ปัญหาการปนเปื้อนแม่น้ำยังคงดำเนินอยู่ต่อไป

จากการสอบถามเรื่องปลาในแม่น้ำกก คุณก๊อบให้ข้อสังเกตว่า ในอดีตพันธุ์ปลาตัวใหญ่จะมักอาศัยในระดับน้ำลึกซึ่งไม่ค่อยปรากฏให้พบเห็นได้บ่อยนัก แตกต่างช่วงที่เกิดปัญหาแม่น้ำกกปนเปื้อนที่พบพันธุ์ปลาขนาดใหญ่มากยิ่งขึ้น ปัจจัยนี้จึงสะท้อนถึงความเปลี่ยนแปลงทางระบบนิเวศในแม่น้ำกกได้อย่างชัดเจน

ในส่วนการสื่อสารของภาครัฐ ประเด็นการรับประทานปลาจากแม่น้ำกก คุณก๊อบกล่าวว่ารัฐยังใช้ถ้อยคำที่ไม่สามารถสื่อสารกับชาวบ้านที่ตรงไปตรงมาได้ ความคาดหวังของชาวบ้านคือคำตอบว่ารับประทานปลาได้ หรือ ไม่ได้ ถ้อยคำที่ใช้สื่อสารของภาครัฐมีเงื่อนไขที่สร้างความสับสนแก่ชาวบ้าน เช่น “การตรวจพบการค่ามาตรฐานสารหนูในปลาแค้อยู่ในระดับไม่เกินค่ามาตรฐาน การบริโภคควรหลีกเลี่ยงบริเวณหัว ท้อง และเครื่องในปลา” ถ้อยคำนี้ไม่ได้ตอบโดยตรงว่าให้รับประทานได้เพราะว่าปลอดภัย หรือ ไม่ให้รับประทานเพราะมีการปนเปื้อน แต่ระบุว่าปลาปนเปื้อนจริงแต่ทานได้เป็นบางส่วน ซึ่งชาวบ้านต่างทราบดีว่าการบริโภคอาหารที่มีโลหะหนักปนเปื้อนไปเรื่อย ๆ สุดท้ายก็จะเกิดการสะสมสารโลหะหนักในร่างกายของผู้บริโภคอย่างต่อเนื่อง

ท้ายที่สุด คุณก๊อบเล่าถึงการจัดการแหล่งน้ำที่จะนำมาใช้ทดแทนแม่น้ำกก ในส่วนการขุดบ่อบาดาลหน่วยงานรัฐกำหนดให้เจาะบ่อบาดาลได้ แต่ต้องมีระยะห่างจากแม่น้ำกกเป็นระยะทาง 500 เมตร ซึ่งจะทำให้เกิดต้นทุนการติดตั้งท่อส่งน้ำจากบ่อบาดาลมายังพื้นที่แปลงเพาะปลูกของตนเองอีกประเด็นหนึ่ง ส่วนแหล่งน้ำทดแทนที่ชุมชนท่าตอนมีอยู่แล้วคือน้ำจากประปาภูเขา ซึ่งแบ่งเป็นรางน้ำตามธรรมชาติ 3 เส้นทาง เพื่อแบ่งโซนการใช้น้ำประปาภูเขาเป็น 3 โซน ทั้งนี้คุณกอล์ฟกล่าวว่ายังมีหมู่ที่ 3 ต.ท่าตอนที่น้ำประปาไม่เพียงพอ ทำให้เห็นว่าแม้จะมีแหล่งน้ำทดแทนที่พอจะนำมาใช้ได้ แต่ปรปาภูเขาย่อมเป็นทรัพยากรที่จำกัดกว่าแม่น้ำกกหลายเท่าตัว

คุณตู่ อรภา นะยัว บ้านเมืองงาม ชุมชนปกาเกอะญอ

คุณตู่ เป็นชาติพันธุ์ปกาเกอะญอ อาศัยอยู่ที่ชุมชนบ้านเมืองงาม ต.ท่าตอน สำเร็จการศึกษาคณะการท่องเที่ยวชุมชน มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ หลังจากสำเร็จการศึกษาระดับอุดมศึกษา คุณตู่ใช้เวลาในการเก็บเกี่ยวประสบการณ์โดยการทดลองเรียนรู้สิ่งใหม่ ๆ โดยมีจุดเริ่มต้นจากทุน Local Alike ในปี 2561 ซึ่งได้มีโอกาสไปศึกษาชุมชนที่เบตง จ.ยะลา ทั้งยังมีโอกาสได้เดินทางไป สปป.ลาว และเมียนมาอีกด้วย ต่อมาปี 2566 มีโอกาสพบปะกับนักศึกษาจากสถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ้งภากรณ์ ที่ได้มาอยู่ศึกษาชุมชนบ้านเมืองงามเป็นระยะเวลาช่วงหนึ่ง และยังมีอีก 2 ทุนที่ได้จาก กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กศส.) และ โครงการ University to Tambon (U to T) หรือ มหาวิทยาลัยสู่ตำบล ทุนจากทั้งสองโครงการนี้ก็เป็นปัจจัยสำคัญอีกส่วนหนึ่งที่จุดประกายและสร้างประสบการณ์ให้คุณตู่สำหรับไอเดียการพัฒนาอาชีพและเศรษฐกิจของชุมชนท่าตอนซึ่งรวมถึงชุมชนบ้านเมืองงามที่เป็นบ้านเกิดของตนเองด้วย นอกจากต้นทุนภายนอกที่เป็นพื้นที่ศึกษาเรียนรู้ให้กับคุณตู่แล้วยังมีต้นทุนภายในที่สำคัญซึ่งเป็นต้นแบบให้คุณตู่สนใจและเดินตามเส้นทางที่เลือกซึ่งก็คือ ตัวชุมชนท่าตอนเองซึ่งเป็นพื้นที่ท่องเที่ยวที่พลุกพล่านเต็มไปด้วยนักท่องเที่ยวจากโซนยุโรปมาตั้งแต่ก่อน และคุณพ่อของคุณตู่ที่มีประสบการณ์ประกอบอาชีพไกด์นำเที่ยวมาร่วม 10 กว่าปี

อย่างไรก็ตาม ปัญหาแม่น้ำกกปนเปื้อนสารโลหะหนักก็เป็นอีกหนึ่งข้อท้าทายที่สำคัญต่อการฟื้นฟูและเสริมสร้างเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวของชุมชน นอกจากนี้จากการสำรวจชุมชนของคุณตู่พบว่าชุมชนท่าตอนแม้จะเต็มไปด้วยต้นทุนทางการท่องที่หลากหลาย แต่ข้อมูลชุมชนที่จะคอยสนับสนุนและเป็นรากฐานต่อความมุ่งมั่นในการฟื้นฟูและพัฒนาศักยภาพเศรษฐกิจชุมชนท่าตอนของคุณตู่ยังกระจัดกระจายและยังไม่ได้รวบรวมให้เป็นระบบ ด้วยต้นทุนที่มีอยู่และข้อท้าทายที่เกิดขึ้นทำให้คุณตู่มีความมุ่งมั่นที่จะรวมรวมพลังคนรุ่นใหม่ในการผลักดันประเด็นการฟื้นฟูและเสริมสร้างเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวของชุมชนท่าตอน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเด็นการพัฒนาศักยภาพด้านอาชีพของชุมชนท่าตอนที่คุณตู่เล็งเห็นว่าเป็นประเด็นที่ยังไม่ค่อยมีใครกล่าวถึง

คุณประสิทธิ์ ดิตุ๊ บ้านเมืองงาม ชุมชนปกากะญอ

คุณประสิทธิ์ศิลปินชาวปกาเกอะญอเล่าว่าปกาเกอะญอมีศาสตร์การสังเกตธรรมชาติที่เรียกว่า “ภาษาธรรมชาติ” ตัวอย่างเช่น การสังเกตสภาพลมฟ้าอากาศจากตำแหน่งการสร้างรังของมดบนต้นไม้ ถ้ามดสร้างรังต่ำ ๆ แสดงว่าลมจะแรง แต่หากสร้างในตำแหน่งที่สูงหมายถึงลมจะไม่แรง เขาเล่าว่าการสังเกตแบบนี้เป็นการอาศัยสิ่งแวดล้อมหรือสิ่งมีชีวิตรอบตัวในการคาดการณ์ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติซึ่งแตกต่างกับสังคมเมืองที่เขาเห็นว่าไม่ค่อยมีใครอาศัยสิ่งแวดล้อมในการสังเกตฟ้าฝนแล้ว ทำให้คุณประสิทธิ์มีความตั้งใจที่จะถ่ายทอดองค์ความรู้เหล่านี้คล้าย ๆ หลักสูตรการเรียนการสอนในโรงเรียน โดยเขาตั้งชื่อว่า “โรงเรียนธรรมชาติศึกษา” นอกจากนี้แล้ว ทรัพยากรธรรมชาติท้องถิ่นที่มีลักษณะเฉพาะ เขาเห็นว่าต้องรักษาไว้เพื่อประโยชน์ต่อคนในชุมชนและเยาวชนรุ่นใหม่ จึงได้ตั้ง ธนาคารออกซิเจน ธนาคารอาหาร ธนาคารยาสมุนไพร และธนาคารความดีขึ้นมาเพื่อเป็นคลังทรัพยากรท้องถิ่นและพื้นที่ศึกษาเรียนรู้ของเยาวชนและผู้ที่สนใจ นอกจากนี้เขายังกล่าวอีกว่าปกาเกอะญอจะสืบทอดองค์ความรู้ภูมิปัญญาต่าง ๆ ผ่านบทลำนำขับร้องและเรื่องเล่า ทำให้วิธีการถ่ายทอดหรือสื่อสารองค์ความรู้ภูมิปัญญาของปกาเกอะญอมีเสน่ห์ทางสุนทรียะในรูปแบบหนึ่ง

ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านทักษิณ แซ่วู่ และ คุณวรชิต ดำรงวรากุล บ้านสบงาม ชุมชนชาติพันธุ์เมี่ยน

ผู้ช่วยฯทักษิณ (ด้านซ้าย) เล่าว่าตนเองเป็นชาติพันธุ์เมี่ยนที่อาศัยอยู่ที่บ้านสบงามมาตั้งแต่กำเนิด เขาได้กล่าวถึงสภาพการเปลี่ยนไปของลักษณะการใช้น้ำกกในชุมชนบ้านสบงาม โดยกล่าวว่าส่วนตัวเขาได้เลิกใช้น้ำจากแม่น้ำกกเป็นเวลา 1 ปีแล้ว ปกติจะสูบน้ำจากแม่น้ำกกมาใช้โดยตรง ปัจจุบันต้องเปลี่ยนมาใช้น้ำประปาภูเขาซึ่งแม้การพึ่งพาแหล่งน้ำแห่งใหม่นี้จะมีน้ำให้ใช้ทั้งปี แต่ในฤดูแล้งปริมาณน้ำจะน้อยลงจนไม่สามารถแบ่งกันใช้ร่วมกับคนอื่น ๆ ในชุมชนได้ ในช่วงนี้ชาวบ้านส่วนใหญ่จึงไม่สามารถเพาะปลูกกันได้ นอกจากนี้แต่ก่อนบริเวณชุมชนบ้านสบงามจะเป็นแหล่งจับปลาของชาติพันธุ์ลาหู่ เนื่องจากบริเวณนี้มีน้ำที่ไหลมาจากทางยอดเขาฝั่งเมียนเรียกว่าห้วยสบงาม ซึ่งเป็นจุบบรรจบกันของแม่น้ำกกและห้วยสบงาม เขาเล่าว่าคนจะมาจับปลาเป็นจำนวนหลักร้อยคน แต่ปัจจุบันกลับเหลือพียงตัวเลขหลักเดียวเท่านั้น นอกจากนี้เดิมทีสามารถใช้น้ำจากห้วยสบงามทดแทนแม่น้ำกกได้ แต่พอถึงฤดูฝนที่ปริมาณน้ำกกจะเพิ่มขึ้นมาเท้อบริเวณห้วยสบงามเป็นอย่างมาก ทำให้ชาวบ้านต้องยุติการใช้น้ำจากห้วยสบงามในบริเวณดังกล่าวไปเนื่องจากไม่ต้องการให้ผลผลิตทางเกษตรของตนเองปนเปื้อนสารโลหะหนักที่มากับแม่น้ำกก

ส่วนคุณวรชิต (ด้านขวา) เล่าว่าตนเองเป็นชาติพันธุ์เมี่ยนที่เดิมทีตนเองเป็นคนเชียงรายแต่สร้างครอบครัวที่บ้านสบงามเป็นเวลากว่า 26 ปี เขากล่าวว่าชุมชนบ้านเมืองงามได้รับผลกระทบจากภัยทางน้ำตั้งแต่น้ำท่วมปี 2567 ที่น้ำท่วมอย่างรุนแรงจนตัดถนนไม่สามารถเข้าออกชุมชนโดยปราศจากการใช้เรือยนต์ได้ หลังจากน้ำท่วมชาวบ้านต่างคาดหวังว่าจะสามารถปลูกพืชไร่ได้ตามปกติ แต่เมื่อปรากฏข้อมูลการตรวจพบสารโลหะหนักปนเปื้อนในตะกอนดินที่มากับน้ำกก ทำให้ชาวบ้านไม่กล้าที่จะใช้ตะกอนดินที่หลงเหลืออยู่บนที่ดินซึ่งเป็นแปลงเพาะปลูกของตนปลูกพืชพันธุ์ได้ เมื่อกล่าวถึงการตรวจสารปนเปื้อนในน้ำ หรือ ในตะกอนดินแล้ว คุณวรชิตได้เล่าว่าการที่มีหน่วยงานที่เข้ามาตรวจสารโลหะหนักที่หลากหลายซึ่งปรากฏค่ามาตรฐานการปนเปื้อนที่ไม่เท่ากัน ข้อมูลจุดนี้เป็นข้อมูลที่ชวนให้ชาวบ้านสับสนว่าควรยึดถือแหล่งข้อมูลไหนเป็นหลัก

แม้ปัญหาตะกอนดินปนเปื้อนหรือแหล่งน้ำกกปนเปื้อนจะทำให้สภาพแวดล้อมในการปลูกพืชพันธุ์ต่าง ๆ ที่บ้านท่าตอนไม่เป็นที่ต้องการของตลาดสินค้าการเกษตร เกษตรกรในพื้นที่ไม่ได้เพิกเฉยต่อปัญหาเหล่านี้และได้ปรับตัวเพื่อให้อาชีพเกษตรของตนเองอยู่รอดไปได้ โดยการปรับเปลี่ยนการใช้น้ำซึ่งเดิมจะใช้น้ำจากแม่น้ำกก แต่ปัจจุบันเกษตรกรหันมาใช้น้ำประปาภูเขาแทนเพื่อหลีกเลี่ยงการปนเปื้อน สำหรับการขายผลิตภัณฑ์การเกษตรคุณวรชิตได้เล่าว่าช่องทางหนึ่งที่ยังทำให้ตนเองมีตลาดรับซื้อพืชผลได้คือการขายให้กับโครงการหลวงหรือโครงการร้อยใจรักษ์แม่อาย เนื่องจากโครงการมีกระบวนการคัดเลือกและตรวจสอบคุณภาพผลผลิตก่อนรับซื้อมาขายต่อสู่ตลาด เช่น การตรวจคุณภาพพืชผลว่ามีการปนเปื้อนหรือไม่ก่อนที่จะมีการรับรองสินค้าให้ หรือ การให้การรับรองใบ JP กระบวนการเช่นนี้ทำให้ผลผลิตมีความปลอดภัยและน่าเชื่อถือ นอกจากนี้คุณวรชิตยังเล่าว่าตนเองได้ทำงานร่วมกับอาจารย์ที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยเป็นผู้ร่วมวิจัยนำผลวิจัยทางทฤษฎีมาปรับใช้กับการเพาะปลูกของตน ซึ่งผลลัพธ์การนำงานวิจัยมาประยุกต์ใช้ทำให้ผลผลิตของตนมีคุณภาพดียิ่งขึ้น

อย่างไรก็ตามแม่น้ำกกที่เปลี่ยนไปย่อมสร้างผลกระทบต่อต้นทุนทางเกษตร คุณวรชิตกล่าวว่าแม้จะประสบผลสำเร็จจากการนำงานวิจัยมาใช้ ซึ่งลดต้นทุนและทรัพยากรของตนได้จริง แต่เมื่อหัวใจของการทำการเกษตรอย่างความมั่นคงของแหล่งน้ำ หรือ การเข้าถึงแหล่งน้ำ ยังมีข้อจำกัดและความเหลื่อมล้ำ จึงทำให้รายได้ที่จะได้รับลดลงไปด้วยปัจจัยที่สืบเนื่องจากการเปลี่ยนแปลงไปของแม่น้ำกก ได้แก่ ฤดูแล้งเกษตรกรไม่สามารถเพาะปลูกโดยใช้น้ำจากห้วยสบงามที่มีปริมาณที่จำกัดได้ หรือ ต้นทุนการต่อท่อ PVC เพื่อให้แปลงเพาะปลูกเข้าถึงแหล่งน้ำจากประปาภูเขา หรือ ห้วยสบงามได้ จากการคำนวณหากมีระยะทาง 2 กิโลเมตร มีต้นทุนกว่า 1 แสนบาท เงินจำนวนนี้ต้องคำนึงถึงด้วยว่าไม่ใช่ทุกครัวเรือนที่มีกำลังทรัพย์ที่เข้าถึงได้

ท้ายที่สุดแล้ว สำหรับการให้ความช่วยเหลือจากหน่วยงานรัฐต่าง ๆ กรณีของ อบต.ท่าตอน คุณวรชิตเห็นว่าการร้องเรียนเป็นไปตามระบบราชการที่มีขั้นตอนและล่าช้า ส่วนเกษตรอำเภอที่คาดว่าน่าจะได้รับการช่วยเหลือเหลือการเยียวยาหรือชดเชยก็ยังไม่มีการช่วยเหลือในส่วนนี้แต่อย่างใด

ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านสามารถ ทูยี ชุมชนบ้านต้นผึ้ง ชุมชนชาติพันธุ์ลาหู่

พ่อหลวงเสหละ ลิโป ชุมชนบ้านผาใต้ (อดีตผู้ใหญ่บ้าน) ชุมชนชาติพันธุ์ลาหู่

ผู้ช่วยฯสามารถ (ชายสวมเสื้อสีฟ้าอ่อนแขนสั้น) และ พ่อหลวงเสหละ (ชายสวมเสื้อสีฟ้าแขนยาว) เล่าถึงลักษณะชุมชนต้นผึ้งว่าเป็นชุมชนชาติพันธุ์ลาหู่ที่มีทักษะการหาปลาเก่งเป็นเลิศ โดยกล่าวกันว่า ชาวบ้านที่หาปลาได้เก่งจะสามารถ “จับปลามือเปล่า” ได้ ในอดีตการหาปลาในแต่ละครั้งจะได้ปลาหลายสิบกิโลกรัมซึ่งคิดเป็นเงินได้ประมาณ 2,500 บาท นับเป็นแหล่งรายได้หนึ่งที่สำคัญของชุมชน หลังจากที่เกิดปัญหาแม่น้ำกกปนเปื้อนสารโลหะหนัก ทำให้ชุมชนต้องปรับเปลี่ยนการใช้น้ำประปาภูเขาเพื่อทดแทนน้ำกกเช่นเดียวกับชุมชนที่กล่าวมาแล้วก่อนหน้า สิ่งที่แตกต่างของชุมชนนี้คือโครงสร้างการจัดการน้ำประปาภูเขาในชุมชน โดยจะมีการรวมท่อ PVC ที่ต่อจากประปาภูเขามารวมกันที่แทงค์ของชุมชนบ้านต้นผึ้งก่อนจะกระจายไปยังแต่ละครัวเรือน การจัดการโครงสร้างแหล่งน้ำครัวเรือนเช่นนี้ได้รับการสมทบทุนจาก อบต.ท่าตอน ร่วมกับหน่วยงานเอกชนและชาวบ้าน โดยแบ่งสัดส่วนค่าใช้จ่ายเป็น อบต.และหน่วยงานเอกชนร้อยละ 60 ชาวบ้านร้อยละ 40

สิ่งที่โดดเด่นของชุมชนนี้อีกเรื่องหนึ่งคือ การมีสื่อท้องถิ่นของตนเองที่สามารถกระจายข่าวสารเป็นภาษาลาหู่ได้ ปัจจัยนี้ทำให้การเข้าถึงข้อมูลข่าวสารของชุมชนเป็นการใช้ภาษาท้องถิ่นที่ทำให้การสื่อสารไม่เกิดกำแพงภาษาและแสดงถึงความใกล้ชิดกันผ่านภาษาของชุมชน

จากการสังเกตของผู้เขียนและสอบถามชาวบ้านทำให้ทราบว่าชุมชนบ้านต้นผึ้งจะมีประชากรเด็กเป็นจำนวนที่มากกว่าผู้ใหญ่ ส่วนวัยหนุ่มสาวในชุมชนส่วนมากจะออกไปทำงานตามโรงงานอุตสาหกรรมในเขตเมืองเชียงใหม่ หรือเขตเมืองลำพูน ค่าตอบแทนที่ได้จากการทำงานเป็นเงินประมาณ 15,000 บาท ซึ่งเป็นกรณีที่ทำโอทีด้วย หลังจากทำงานนอกชุมชนแล้วคนกลุ่มนี้มักจะกลับมาในฤดูกาลปลูกข้าวของชุมชนเพื่อช่วยที่บ้านในการผลิตทรัพยากรอาหารที่สำคัญของแต่ละครัวเรือนและถือได้ว่ามีความสำคัญในระดับชุมชนเนื่องจากมีวัฒนธรรมการแบ่งปันข้าวให้ญาติพี่น้องของตนเองด้วย

ท้ายที่สุดนี้ ผู้ช่วยฯสามารถ และพ่อหลวงเสหละ ได้เล่าถึงกิจกรรมการรวมตัวของชุมชนและประเพณีที่เกี่ยวข้องกับแม่น้ำกกของชุมชน โดยกิจกรรมการรวมตัวของชาติพันธุ์ลาหู่มีอยู่ 3 ช่วง ได้แก่ ช่วงกินข้าวใหม่ ในเดือนตุลาคม วันคริสมาส และวันปีใหม่ของชาติพันธุ์ลาหู่ในเดือนมกราคม เป็นไปตามความเชื่อที่นำวันหยุด 1 วันของแต่ละเดือนมารวมกันเป็นวันปีใหม่ ทำให้เดือนมกราคมของชาวลาหู่หยุดยาวถึง 12 วัน ส่วนประเพณีที่เกี่ยวข้องกับแม่น้ำกก มีชื่อเรียกว่าประเพณีรับศีลปฏิสมา ซึ่งเดิมจะทำพิธีกรรมที่แม่น้ำกก ปัจจุบันต้องปรับรูปแบบมาทำพิธีกรรมที่ลำห้วยหรือในสระน้ำแทน