กิจกรรมนี้เป็นโครงการของนักศึกษากฎหมายคลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อมที่ศึกษาและรับผิดชอบเคสการคัดค้านโครงการเหมืองแร่ถ่านหินอมก๋อย การลงพื้นที่ชุมชนกะเบอะดิน อ.อมก๋อยครั้งนี้มาจากการปรึกษาความต้องการความช่วยเหลือทางกฎหมายของลูกความ คุณพรชิตา ฟ้าประทานไพร ตัวแทนคนรุ่นใหม่ของชุมชนกะเบอะดิน ชุมชนที่ต่อสูการตั้งโครงการเหมืองแร่ถ่านหินใจกลางแหล่งน้ำและพื้นที่ทำกินของชุมชน
คุณพรชิตาเห็นว่าการจัดกระบวนการเรียนรู้กฎหมายแร่ กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน และที่สำคัญคือการทำความเข้าใจร่างแผนแม่บทการบริหารจัดการแร่ฉบับที่ 3 จะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อชาวบ้านในชุมชนกะเบอะดิน ผนวกกับการจัดกระบวนการเรียนรู้สิทธิมนุษยชนตามปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน 30 ข้อ นักศึกษาและคุณพรชิตาจึงได้ร่วมกันออกแบบกระบวนการเรียนรู้เรื่องสิทธิขึ้นมา
ช่วงที่ 1 เช็คอินความรู้สึก ด้วยการ์ดความรู้สึก
กิจกรรมเริ่มต้นด้วยการตรวจสอบความรู้สึกของผู้เข้าร่วมและผู้จัดกระบวนการ โดยนักศึกษาได้ออกแบบให้ใช้การ์ดความรู้สึกเป็นตัวช่วยในการเลือกความรู้สึกของเช้าวันนี้ ในกระบวนการนี้เอง อารม์ความรู้สึกที่พบมีความหลากหลาย เช่น รู้สึกดีใจที่ได้พบเจอผู้คน รู้สึกเขินอายเพราะไม่ชินกับผู้คนที่มาเยอะ รู้สึกผ่อนคลาย รู้สึกทำตัวไม่ถูกเพราะเป็นการเข้ากระบวนการเรียนรู้แบบนี้ครั้งแรก รู้สึกเครียดเพราะเตรียมกิจกรรม รู้สึกมีพลัง เป็นต้น
ช่วงที่ 2 การทบทวนการต่อสู้ที่ผ่านมา 7 ปี
กระบวนการนี้ตั้งใจให้ผู้เข้าร่วมทุกคนได้ลองทบทวนถึงการต่อสู้ที่ผ่านมา 6 ปี และปี 2569 นี้จะย่างเข้าสู่ปีที่ 7 ว่ามีความประทับใจ การได้เรียนรู้ และความสำเร็จอะไรบ้างที่นึกถึง โดยภาพรวมของกิจกรรมผู้เข้าร่วมรู้สึกถึงสิ่งเหล่านี้
ช่วงที่ 3 ห้องเรียนสิทธิมนุษยชน การเรียนรู้ข้อบัญญัติ 30 ข้อ ปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน UDHR
กระบวนการนี้ได้พาผู้เข้าร่วมเรียนรู้ข้อบัญญัติทั้ง 30 ข้อ โดยให้ผู้เข้าร่วมแต่ละคนสลับกันอ่านข้อบัญญัติทีละข้อจนครบทั้ง 30 ข้อ และให้แต่ละคนเลือกข้อบัญญัติที่ตนคิดว่าเกี่ยวข้องกับตนเองมากที่สุด หรือ ชอบข้อบัญญัตินี้ พร้อมให้เหตุผลว่าทำไมถึงเลือกข้อบัญญัติดังกล่าว ผู้นำกระบวนการจะช่วยอธิบายขยายความเพิ่มเติมถึงข้อสงสัยในข้อบัญญัติที่ผู้เข้าร่วมสอบถาม จากกิจกรรมส่วนมากผู้เข้าร่วมมักเลือกข้อบัญญัติด้านสิทธิในการพักผ่อน ความเท่าเทียม สิทธิเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น สิทธิในการได้รับศึกษา สิทธิในการแต่งงาน
ทั้งนี้ผู้เข้าร่วมมีข้อสอบถามเพิ่มเติมเกี่ยวกับสิทธิในการไม่ถูกทรมาน สิทธิในการไม่ถูกเอาลงเป็นทาส ซึ่งเป็นประเด็นที่ชุมชนไม่ได้มีประสบการณ์พบเจอโดยตรง ผู้จัดกิจกรรมจึงอธิบายยกตัวอย่างให้เห็นภาพโดยเชื่อมโยงกับเรื่องการทำงานที่เป็นธรรม และการไม่ถูกปฏิบัติอย่างวัตถุ หรือ สัตว์
ช่วงที่ 4 การขอบคุณชุมชน
กระบวนการสุดท้ายของช่วงเช้า เริ่มกระบวนการโดยใช้ไหมพรมโยงระหว่างกันเพื่อเป็นการกล่าวขอบคุณจากคนรับไหมพรมและส่งต่อให้คนต่อไป ส่วนมากเป็นขอบคุณเพื่อน ๆ และพี่น้องในชุมชนกะเบอะดินที่ให้ความร่วมมือในการต่อสู้ เมื่อชวนมากิจกรรมก็มาร่วมและช่วยกันทุกครั้ง รวมถึงผู้เข้าร่วมมีการขอบคุณตัวเองที่ต่อสู้มาได้จนถึงปีที่ 7 และขอบคุณคุณพรชิตาที่เป็นแกนนำของชุมชนในการต่อสู้ร่วมกับเครือข่ายองค์กร NGO ทนาย ภาคส่วนวิชาการ และองค์กรอื่น ๆ ที่ร่วมต่อสู้ไปด้วยกัน
ในระหว่างเปลี่ยนผ่านช่วงกิจกรรมนักศึกษาได้เล่นเกมสันทนาการเพื่อผ่อนคลายอารมณ์และอริยาบทของผู้เข้าร่วม ส่วนนี้เป็นกระบวนการที่สำคัญอย่างหนึ่งในการช่วยกระชับมิตรผู้เข้าร่วมทำให้เกิดความผ่อนคลายมากยิ่งขึ้น
ในระหว่างเปลี่ยนผ่านช่วงกิจกรรมนักศึกษาได้เล่นเกมสันทนาการเพื่อผ่อนคลายอารมณ์และอริยาบทของผู้เข้าร่วม ส่วนนี้เป็นกระบวนการที่สำคัญอย่างหนึ่งในการช่วยกระชับมิตรผู้เข้าร่วมทำให้เกิดความผ่อนคลายมากยิ่งขึ้น
ช่วงที่ 5 การนำเสนอสิทธิในการมีส่วนร่วมและแสดงความคิดเห็นต่อกระบวนการทำเหมืองแร่ตาม พ.ร.บ.แร่ 2560 และกรอบการจัดทำร่างแผนแม่บทการบริหารจัดการแร่ ฉบับที่ 3
กระบวนการนี้นักศึกษาคลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อม 3 คนเป็นผู้ดำเนินการ ช่วงนี้เป็นช่วงการบรรยายความรู้เกี่ยวกับสิทธิและกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชนต่อกระบวนการโครงการเหมืองแร่ และอธิบายเกี่ยวกับที่ไปที่มาของร่างแผนแม่บทการบริหารจัดการแร่ ฉบับที่ 3 ซึ่งเนื้อหาเหล่านี้ถูกออกแบบเป็นเกมการ์ดจับคู่เพื่อทำความเข้าใจและทบทวนความรู้ในช่วงต่อไป เนื้อหาของช่วงนี้แบ่งออกเป็น 3 ส่วนได้แก่
ส่วนแรก แนะนำคำศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการขออาชญาบัตรและการขอประทานบัตร ประเภทอาชญาบัตร ประเภทเหมืองแร่ พื้นที่ห้ามทำเหมืองแร่ สิทธิของประชาชนในกระบวนการรับฟังความคิดเห็น ในขั้นตอนการขออาชญาบัตรและการขอประทานบัตร ตาม พ.ร.บ.แร่ 2560 รวมสิทธิในการขอข้อมูลข่าวสาร ร่วมถึงสิทธิในการคัดค้านโครงการ
ส่วนที่สอง กล่าวถึงแผนแม่บทการบริหารจัดการแร่ฉบับที่ 1 และ 2 โดยเน้นการทำความเข้าใจกรอบการทำแผนแม่บทแร่ ฉบับที่ 2 และข้อมูลการปรับปรุงแผนแม่บทการบริหารจัดการแร่ ฉบับที่ 2 เพื่อนำมาเป็นต้นแบบถอดบทเรียนในการร่างแผนแม่บทการบริหารจัดการแร่ ฉบับที่ 3 รวมถึงเชื่อมโยงว่าแผนแม่บทการบริหารจัดการแร่มีผลกระทบอย่างไรกับชุมชนกะเบอะดิน
ส่วนที่สาม กล่าวถึงร่างแผนแม่บทแร่ ฉบับที่ 3 ประกอบด้วยการถอดบทเรียนจากแผนแม่บทแร่ฯ ฉบับที่ 2 ซึ่งได้กรอบในการพัฒนาร่างแผนแม่บทแร่ฉบับที่ 3 ด้วยกรอบพัฒนา 4 ด้าน ได้แก่ กรอบการพัฒนาประสิทธิภาพในการบริหารแร่ กรอบการพัฒนากลไกการอนุญาต กำกับดูแล และการจัดสรรผลประโยชน์ ซึ่งมีระบบ กรอบการวิจัยพัฒนานวัตกรรมหรือเทคโนโลยีด้านสิ่งแวดล้อมด้วยการทำเหมืองแร่คาร์บอนต่ำ และกรอบการสร้างความรู้ความเข้าใจและการส่งเสริมการมีส่วนร่วมภาคประชาชน มีกลไก ใบอนุญาตทางสัมคมในการดำเนินงาน Social License to Operate: SLO ซึ่งผลผูกพันธ์ทางกฎหมายยังไม่ลงรายละเอียดเชิงขึ้นตอนและวิธีการดำเนินการ และกล่าวถึงแนวทางการประเมินผลของการดำเนินการโครงการเหมืองแร่
ช่วงที่ 6 เล่นเกมการ์ดจับคู่ ทบทวนการเรียนรู้ พร้อมแจกของรางวัล
กระบวนการเป็นการปรับองค์ความรู้ในช่วงที่ผ่านมาเป็นรูปแบบการ์ดเกมจับคู่ โดยให้ผู้เข้าร่วมต่อแถวแข่งกันคีบปิงปองเพื่อมาเปิดการ์ดคำถามแล้วนำไปจับคู่กับการ์ดคำตอบ ซึ่งออกแบบมาให้สอดคล้องกับเนื้อหาที่อธิบายในช่วงก่อนหน้านี้ กิจกรรมนี้จึงเป็นกิจกรรมที่ผสมผสานความสนุกและการทบทวนความรู้ที่ได้รับมาจากการบบรรยาย ซึ่งจะทำให้ผู้เข้าร่วมรู้สึกไม่เบื่อหน่ายและสนุกกับการเรียนรู้
ช่วงที่ 7 Check Out
เมื่อมี Check In ก็ต้องมี Check Out กระบวนการสุดท้ายของกิจกรรม มีลักษณะเช่นเดียวกับช่วงต้นกิจกรรม ผู้เข้าร่วมต่างเห็นว่าข้อมูลความรู้ที่ได้รับมามีจำนวนมากและความซับซ้อนในตัวเอง แต่กระบวนการเรียนรู้ทำให้มีความสนุกผ่อนคลายความเครียดได้ดี
ช่วงที่ 1 แนะนำตัว
กิจกรรมวันนี้มีกลุ่มเป้าหมายเป็นเด็กและเยาวชนในชุมชนกะเบอะดิน กิจกรรมจึงมุ่งเน้นการเรียนรู้ผ่านการเล่น ช่วงแรกเป็นการแนะนำตัวเองสั้น ๆ เริ่มจากผู้จัดกิจกรรมและผู้เข้าร่วม รวมถึงมีการ Ice Breaking โดยเล่นเกมนันทนาการเพื่อเป็นตัวเชื่อมการทำความรู้จักกันของผู้เข้าร่วมกระบวนการ
ช่วงที่ 2 ห้องเรียนสิทธิมนุษยชน UDHR
กระบวนการนี้ออกแบบโดยการแบ่งกระบวนการศึกษาปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน 30 ข้อ ออกเป็นเกม 3 เกม ได้แก่
เกมหมู่บ้านสร้างสุข
เป็นเกมที่ให้เด็ก ๆ ทุกคนมีเงื่อนไขการเคลื่อนไหวแตกต่างกัน เคลื่อนที่ไปเก็บกระดาษรูปบ้าน เสื้อผ้า ยารักษาโรค และอาหารน้ำดื่มที่ติดไว้รอบห้องประชุม แล้วนำมารวมกันเพื่อดูว่าใครได้ปัจจัยสี่ ที่ครบถ้วนและไม่ครบถ้วน หากมีคนที่ได้ปัจจัยสี่ ไม่ครบ คนที่มีปัจจัยสี่ครบถ้วนจะช่วยให้หมู่บ้านที่อยู่ร่วมกันมีปัจจัยสี่กันอย่างเท่าเทียมกันอย่างไร เด็ก ๆ แก้ปัญหาโดยการแบ่งปันปัจจัยสี่ บางส่วนแบ่งให้เพื่อนที่ไม่มี หรือ เพื่อนบางคนที่ขาดปัจจัยสี่บางส่วนก็รวมตัวกันให้มีกระดาษปัจจัยสี่ให้ครบถ้วน เกมนี้จึงมีเป้าหมายชวนเรียนรู้ถึงการทำให้เกิดความเท่าเทียมกันของบุคคลทุกคน
เกมโรงเรียนในฝัน
แบ่งกลุ่มเป็น 4 กลุ่มให้เด็ก ๆ ช่วยกันออกแบบวาดรูปโรงเรียนในฝันว่าอยากให้มีอะไรบ้าง ได้เรียนวิชาอะไรบ้าง โดยจากการนำเสนอทั้ง 4 กลุ่ม พบว่าส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่โดดเด่น ส่วนที่เหมือนกันคือมีตึกอาคารเรียน มีสนามเด็กเล่น มีโรงอาหาร มีม้านั่งหินอ่อน และที่ขาดไม่ได้คือต้นไม้และบรรยาการธรรมชาติ แต่รายละเอียดที่แตกต่างกัน บางกลุ่มจะระบุรายละเอียดถึงวิชาที่เรียนที่หลากหลายที่น่าสนใจคือมีวิชาทอผ้ากะเหรี่ยงในโรงเรียน บางกลุ่มนำเสนอให้มีน้ำตกอยู่ข้าง ๆ โรงเรียน บางกลุ่มวาดพื้นที่ให้ครอบคลุมถึงห้องพักครู สหกรณ์โรงเรียน แปลงเกษตร ห้องน้ำครู และห้องน้ำของนักเรียนชายและหญิง โดยกิจกรรมนี้เชื่อมโยงกับสิทธิในการได้รับการศึกษาซึ่งเป็นการเรียนรู้ในสิ่งที่เด็กต้องการ เป็นประโยชน์และสร้างสรรค์
เกมเกาะปลอดภัย
เป็นเกมที่ให้เด็ก ๆ จำลองตัวเองว่าว่ายน้ำอยู่กลางทะเลที่รายล้อมไปด้วยหมู่เกาะ ซึ่งในยามที่ฉลามออกล่าเด็ก ๆ ทุกคนจะพยายามขึ้นเกาะโดยที่จะช่วยเหลือเพื่อนที่ไม่สามารถยืนบนเกาะไม่ทันด้วย เกมนี้เชื่อมโยงกับเรื่องสิทธิในความปลอดภัย ทุกคนมีชีวิตที่ได้รับการคุ้มครองให้ปลอดภัย
หลังจากการเล่นเกมแล้ว ผู้นำกระบวนการพาเด็ก ๆ อ่านข้อบัญญัติทั้ง 30 ข้อของปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน พ.ศ.2489 และอธิบายเสริมความเข้าใจถึงข้อบัญญัติในแต่ละข้อ
ช่วงที่ 3 กิจกรรมชุมชนในฝัน
กิจกรรมสุดท้ายของช่วงเช้า เป็นเกมที่แบ่งกลุ่มเด็ก ๆ เป็น 4 กลุ่ม โดยแต่ละกลุ่มวาดรูปถึงชุมชนในฝัน จากนั้นร่วมกันนำเสนอและอธิบายว่าชุมชนของตนเองมีอะไรบ้าง หลังจากนำเสนอมีการจำลองสถานการณ์ว่ามีนโยบายอนุรักษ์พื้นที่ป่าจากนายกรัฐมนตรีหนูนาให้เด็ก ๆ ย้ายจากชุมชนไปอยู่ในเมือง โดยมีการบังคับให้เจ้าหน้าที่กรมป่าไม้เข้าไปจับกุมตัวผู้ที่ขัดขืน หลังจากนั้นเด็ก ๆ ทุกคนร่วมกันวิ่งเข้ามาปกป้องชุมชนในฝันของตนเองที่กลางหอประชุมโดยการเอาตัวมาบังไว้ไม่ให้เจ้าหน้าที่ป่าไม้มากากบาททับภาพชุมชนในฝันของเด็ก ๆ หลังจากสถานการณ์จำลอง ผู้นำกิจกรรมได้กล่าวสรุปถึงอารมร์ความรู้สึกช่วงที่จะมีการยึดชุมชนในฝันของเด็ก ๆ เพื่อให้เด็ก ๆ เห็นและรู้สึกถึงการปกป้องชุมชนของตนเอง
ช่วงที่ 4 การเรียนรู้ทรัพยากรในชุมชน
กิจกรรมช่วงนี้จะแบ่งกลุ่มเด็ก ๆ ออกเป็น 3 กลุ่ม ให้แต่ระกลุ่มระดมเขียนทรัพยากรธรรมชาติในชุมชนกะเบอะดินโดยสามารถถามจากพี่ ๆ เยาวชนที่เข้าร่วมด้วยได้ จากภาพรวมจากการทำกิจกรรม เด็ก ๆ สามารถระดมรายการทรัพยากรธรรมชาติในชุมชนกะเบอะดินได้เป็นจำนวนหลายสิบรายการ ซึ่งสะท้อนถึงการใกลิดกับทรัพยากรธรรมชาติในชุมชนบ้านเกิดตนเอง
ช่วงที่ 5 เดินเก็บขยะในชุมชน
กิจกรรมแบ่งกลุ่มออกเป็น 2 กลุ่มโดยให้แต่ละกลุ่มเตรียมพร้อมอุปกรณ์เก็บขยะ ได้แก่ ถุงมือเก็บขยะ ถุงขยะสีดำ โดยเดินเก็บขยะร่วมกับเยาวชนพี่เลี้ยง เดินเก็บขยะ 2 เส้นทาง เส้นทางแรกจากบ้านแคนโจไปถึงร้านขายของพี่โบว์ และอีกเส้นทางจากถนนด้านล่างหอประชุมไปยังเส้นทางคริสจักรบ้านกะเบอะดินโดยเดินเท้าเลยไปร้านขายของชำเป็นระยะทางประมาณ 300 เมตร จากนั้นนำขยะที่เก็บได้กลับมารวบรวมไว้ที่หอประชุมจัดกิจกรรม ก่อนจะใส่รถกระบะมาเก็บไปทิ้งทีเดียว
ช่วงที่ 6 Check Out
ช่วงกล่าวขอบคุณและทบทวนกิจกรรมที่ได้จัดในวันนี้ มีการให้เด็ก ๆ นำโพสอิทแปะให้คะแนนช่วงกิจกรรมทั้ง 4 ช่วง ก่อนแยกย้ายกลับที่พักของตนเอง
กิจกรรมทั้งสองวันต่างมีกลุ่มผู้เข้าร่วมที่ต่างช่วงวัยกัน แต่มีเป้าหมายการจัดกิจกรรมเดียวกันคือการเรียนรู้สิทธิมนุษยชนและการมีส่วนร่วมของประชาชนในกฎหมายและกระบวนการการดำเนินโครงการเหมืองแร่ ซึ่งจากกิจกรรมผู้เข้าร่วมสะท้อนว่ากระบวนการตามกฎหมายต้องคำนึงถึงมุมมองของชาวบ้านผู้ที่เสี่ยงได้รับผลกระทบจากโครงการแร่ เนื่องจากชาวบ้านมีรากฐานชีวิตที่พึ่งพาทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่ชุมชนเป็นหัวใจสำคัญของการดำรงชีวิต หากฐานทรัพยากรธรรมชาติเหล่านี้เสี่ยงได้รับอันตรายหรือเสียหายจากการปนเปื้อนจากโครงการเหมืองแร่ หรือชาวบ้านต้องอพยพออกจากที่ดินทำกินเพราะพื้นที่ถูกใช้ดำเนินโครงการ ผลกระทบทั้งสองทางล้วนแต่กระทบต่อสิทธิมนุษยชนและความมั่นคงในชีวิตของชาวบ้านและชุมชนทั้งสิ้น กระบวนการสร้างความเข้าใจถึงสิทธิมนุษยชนและการมีส่วนร่วมของประชาชนจึงเป็นปัจจัยสำคัญที่เป็นสิ่งช่วยสนับสนุนให้ชาวบ้านและชุมชนสามารถเลือกที่จะกำหนดอนาคตของตนเองหรือของชุมชนตนเองได้ ทั้งนี้เพื่อประโยชน์ต่อคนรุ่นนี้และคนรุ่นต่อไปที่ยังคงตัดสินใจดำเนินชีวิตบนฐานความเชื่อมั่นของสังคมและวัฒนธรรมที่ตนเติบโตขึ้นมา
ภาพและวิดีโอโดย
นางสาวนภัสกร ปลาบู่ทอง
นางสาวปิญชาณ์รัศมิ์ แก้วศรี
นายวุฒินันท์ นันแก้ว
นักศึกษาคลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อม 1/2569
เรียบเรียงโดย
