คลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อมตอนรับ Jigme Singye Wangchuck School of Law, Climate Change and Environmental Law Clinic ในกิจกรรมแลกเรียนรู้เชิงประสบการณ์: ความยุติธรรมสิ่งแวดล้อมและสิทธิชุมชนในพื้นที่ภาคเหนือ ประเทศไทย ระหว่างวันที่ 23 – 27 กันยายน 2569
กิจกรรมในช่วง 5 วันประกอบไปด้วยประเด็นเรียนรู้ที่มุ่งเน้นไปยังการศึกษาและแลกเปลี่ยนบริบทของชุมชนชาติพันธุ์หรือชนพื้นเมืองที่ได้รับผลกระทบจากทั้งโครงการและนโยบายจากภาครัฐและเอกชน รวมถึงความเปลี่ยนแปลงทางด้านสภาพภูมิอากาศที่ย้ำถึงความเปลี่ยนแปลงที่คาดเดาไม่ได้ ซึ่งเป็นเหตุผลที่ชุมชนต้องปรับตัวในการจัดการ รับมือ หรืออาศัยอยู่ร่วมกับบริบทที่เผชิญหน้า
การทำความรู้จักบริบทวัฒนธรรมและการเรียนรู้กฎหมายสิ่งแวดล้อมเชิงคลินิก
- การเยี่ยมชมวัดพระธาตุดอยสุเทพ และดอยปุย เรียนรู้บริบททางวัฒนธรรมและวิถีชีวิตของชุมชนบนพื้นที่สูงของเชียงใหม่และอาหารพื้นเมือง
- การแลกเปลี่ยนประสบการณ์และมุมมองเกี่ยวกับคลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อม สิทธิชุมชน และความยุติธรรมด้านสิ่งแวดล้อม
ปัญหาสิ่งแวดล้อมเมืองและเมืองที่โอบรับทุกคน
- การเดินสำรวจย่านเมืองเก่าเชียงใหม่ มองถนน ทางเท้า ลำคลอง และสิ่งอำนวยความสะดวกสาธารณะในฐานะพื้นที่ที่ทำให้เรื่องสิทธิและการเข้าถึงมองเห็นได้ชัดขึ้น
- การจัดการเมือง ความยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อม และสิทธิที่จะมีส่วนร่วมกำหนดอนาคตของเมือง ณ ศูนย์มรดกเมืองเทศบาลนครเชียงใหม่ หรือ หอกลางเวียง
- เสวนาปัญหาสิ่งแวดล้อมในเมืองกับการกีดกันคนจนเมือง ณ
- การรักษามรดกทางวัฒนธรรมที่ยังมีชีวิตของชาวลีซู ณ
การรณรงค์และการสื่อสารด้านสิ่งแวดล้อม ที่ กินสคูล by Food for Change
- เมื่อนักกฎหมายกลายเป็นนักข่าวบนสื่ออิสระ
- การรณรงค์ด้านสิ่งแวดล้อมผ่านการเรียนรู้ระบบอาหาร โดย Food for Change
26 ก.ย. ทัศนะศึกษาอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์กับการปรับตัวของชุมชน
27 ก.ย. สิทธิชุมชน ความยุติธรรมสิ่งแวดล้อม กับ ความขัดแย้งจากโครงการเหมืองแร่ในชุมชนกะเบอะดิน
- การเยี่ยมชมอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ระบบนิเวศป่าเมฆซึ่งเป็นบริเวณสูงที่สุดของประเทศไทย และการเดินชมเส้นทางศึกษาธรรมชาติผาดอกเสี้ยวโดยมีไกด์เป็นพี่ ๆ ปกาเกอะญอที่ช่วยคอยพูดคุยแนะนำและตอบคำถามเรื่องการจัดการป่า ทรัพยากรธรรมชาติ และระบบนิเวศของผาดอกเสี้ยว
- เดินทางลงพื้นที่ชุมชนกะเบอะดิน ต.อมก๋อย อ.อมก๋อย จ.เชียงใหม่ ศึกษาแลกเปลี่ยนวิถีชีวิต วัฒนธรรม และเส้นทางการต่อสู้ของชุมชนกะเบอะดิน
ยินดีต้อนรับสู่ ELC CMU
คลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อม (Environmental Law Clinic: ELC CMU) รู้สึกยินดีเป็นอย่างยิ่งที่ได้ต้อนรับนักศึกษาจาก Jigme Singye Wangchuck School of Law ประเทศภูฏาน สู่จังหวัดเชียงใหม่ ในโครงการ “Environmental Justice, Community Rights and Experiential Learning in Northern Thailand”
วันแรกเริ่มต้นด้วยการทำความรู้จักบริบทวัฒนธรรมและการเรียนรู้กฎหมายสิ่งแวดล้อมเชิงคลินิก เปิดโอกาสให้ผู้เข้าร่วมทำความรู้จักเชียงใหม่ผ่านภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์ ชุมชนบนพื้นที่สูง และพื้นที่มหาวิทยาลัย พร้อมสร้างพื้นที่สำหรับแลกเปลี่ยนประสบการณ์ด้านการเรียนการสอนกฎหมายสิ่งแวดล้อมเชิงคลินิกร่วมกัน
ช่วงเช้า คณะผู้เข้าร่วมได้เดินทางไปเยี่ยมชม วัดพระธาตุดอยสุเทพ และดอยปุย เพื่อเรียนรู้บริบททางวัฒนธรรมและวิถีชีวิตของชุมชนบนพื้นที่สูงของเชียงใหม่ พร้อมสัมผัสอาหารพื้นเมือง
ในช่วงบ่าย นักศึกษาและอาจารย์จากทั้งสองสถาบันได้มาพบกัน ณ คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เพื่อแลกเปลี่ยนประสบการณ์และมุมมองเกี่ยวกับคลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อม สิทธิชุมชน และความยุติธรรมด้านสิ่งแวดล้อม โดยมีหัวข้อการแลกเปลี่ยน ดังนี้
วันแรกของการเดินทางครั้งนี้เป็นจุดเริ่มต้นของหนึ่งสัปดาห์แห่งการเรียนรู้ การแลกเปลี่ยน และการสร้างมิตรภาพระหว่างกัน โดยมี สิทธิชุมชนและความยุติธรรมด้านสิ่งแวดล้อม เป็นหัวใจสำคัญของการเดินทางครั้งนี้
ปัญหาสิ่งแวดล้อมเมืองและเมืองที่โอบรับทุกคน
วันที่สองของโครงการ เราชวนนักศึกษาจาก Jigme Singye Wangchuck School of Law และทีมคลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อม คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มองความยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อมผ่านพื้นที่เมือง ชวนกันตั้งคำถามว่าใครมีสิทธิใช้เมือง ใครเข้าถึงพื้นที่สาธารณะและที่อยู่อาศัย และเมืองของเรามีที่ทางให้ทุกคนเพียงใด
เราเริ่มต้นด้วยการเดินสำรวจย่านเมืองเก่าเชียงใหม่ มองถนน ทางเท้า ลำคลอง และสิ่งอำนวยความสะดวกสาธารณะในฐานะพื้นที่ที่ทำให้เรื่องสิทธิและการเข้าถึงมองเห็นได้ชัดขึ้น
จากนั้นเราพูดคุยกับ ผศ. ดร.นัทมน คงเจริญ ในหัวข้อ “การจัดการเมือง ความยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อม และสิทธิที่จะมีส่วนร่วมกำหนดอนาคตของเมือง” ว่าเมืองถูกบริหารจัดการอย่างไร ใครมีโอกาสใช้และกำหนดพื้นที่เมือง และการพัฒนาเมืองสร้างประโยชน์กับผลกระทบที่ไม่เท่ากันให้ผู้คนอย่างไร
หลังอาหารกลางวัน เราเดินทางต่อไปยังคลองแม่ข่าและบ้านเตื่อมฝัน เพื่อเรียนรู้เรื่องความยุติธรรมในเมืองผ่านพื้นที่จริง การปรับปรุงภูมิทัศน์เมือง การฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม การท่องเที่ยว ความไม่มั่นคงด้านที่อยู่อาศัย และการถูกเบียดขับ ล้วนเกี่ยวพันกันอยู่ในพื้นที่แห่งนี้
เราได้พูดคุยกับ คุณวิเชียร ทาหล้า ผู้จัดการบ้านเตื่อมฝัน ในหัวข้อ “ปัญหาสิ่งแวดล้อมในเมืองกับการกีดกันคนจนเมือง” บทสนทนาพาเรากลับมามองชีวิตประจำวันของผู้คนที่กำลังพยายามหาที่อยู่อาศัย งาน ความมั่นคง และสิ่งแวดล้อมที่ดีสำหรับการใช้ชีวิต
ช่วงบ่าย เราขยับจากคำถามเรื่องเมืองไปสู่เรื่องวัฒนธรรม ภาพตัวแทน และกฎหมาย
ที่ Lisu Cultural Heritage Center คุณมีมี่ อามีมะ แซ่จู (Ms. Amema Saeju) เล่าให้เราฟังถึงการรักษามรดกทางวัฒนธรรมที่ยังมีชีวิตของชาวลีซู รวมถึงบทบาทของพิพิธภัณฑ์ในการชวนสังคมตั้งคำถามกับภาพจำที่เหมารวมผู้คนชาติพันธุ์บนพื้นที่สูง
พื้นที่เรียนรู้ที่แตกต่างกันตลอดวันนี้ชวนให้เรามองเห็นว่า เมืองไม่ได้มีเพียงถนน อาคาร หรือภูมิทัศน์ หากยังถูกสร้างขึ้นจากกฎหมาย นโยบาย วัฒนธรรม ความเหลื่อมล้ำ และชีวิตของผู้คนที่อยู่ในเมืองนั้น
การรณรงค์และการสื่อสารด้านสิ่งแวดล้อม ที่ กินสคูล by Food for Change
เข้าสู่วันที่สาม ณ กินสคูล คณะศึกษาจาก Jigme Singye Wangchuck School of Law เรียนรู้ถึงประเด็นบทบาทของศิษย์เก่า มช. ที่เป็นนักกฎหมายแล้วผันตัวมาเป็นนักข่าวผู้สื่อสารประเด็นสังคมและการเมืองที่เกิดขึ้นในจังหวัดเชียงใหม่ รวมถึงประเด็นทางสิ่งแวดล้อม โดย คุณวรรณา แต้มทอง นักข่าวจากสำนักข่าวประชาไท เธอเล่าที่มาที่ไปของการเข้ามาทำงานนักข่าวของตนเองอย่างน่าสนใจว่าเธอเป็นคนหนึ่งที่อยากแสดงออกและมีส่วนร่วมในการผลักดันให้เกิดการรับรู้และเปลี่ยนแปลงในทางสังคมโดยเฉพาะอย่างยิ่งประเด็นทางการเมือง แม้ว่าเธอจะไม่สามารถแสดงออกในลักษณะเช่นเดียวกับนักกิจกรรมที่ออกมาเคลื่อนไหวทางการเมืองได้ แต่เธอสามารถทำหน้าที่เป็นผู้ขยายเสียงของผู้คนที่เกิดขึ้นในสังคมได้
พื้นที่ทำงานของเธออยู่ที่จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งมีความสำคัญในแง่การสื่อสารปรากฏการณ์ทางสังคมและการเมืองที่เกิดขึ้นด้วยสองปัจจัย ปัจจัยแรกเธอมองว่าผู้คนที่อาศัยอยู่จังหวัดเชียงใหม่มีความตื่นตัวทางการเมือง ปัจจัยที่สองคือนักศึกษา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ที่มีการตื่นตัวและมีการแสดงออกและสื่อสารทางการเมืองอย่างต่อเนื่อง ทำให้พื้นที่จังหวัดเชียงใหม่เป็นพื้นที่ที่มีเสียงของผู้คนที่ยังคงต้องการรับฟังและถูกได้ยิน นี่จึงเป็นจุดที่เธอตัดสินใจเข้ามาทำงานสื่อสารในจังหวัดเชียงใหม่
นอกจากผู้คนและนักศึกษา มช. แล้ว พื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ยังเป็นพื้นที่ของทนายความด้านสิทธิมนุษยชนและนักกิจกรรมทั้งทางการเมืองและด้านสิ่งแวดล้อมเข้ามามีบทบาทสำคัญในพื้นที่นี้ ดังนั้นการทำงานสื่อสารข่าวของเธอนอกจากจะเป็นการรายงานข่าวแบบ Data Journalist ที่ทำหน้าที่ฉายภาพของปัญหาที่ไม่ถูกหยิบยกขึ้นมาสื่อสารแล้ว เธอยังทำงานเพื่อสื่อสารข่าวแบบ In – Depth หรือการสื่อสารเชิงลึกของประเด็นต่าง ๆ ด้วย เพื่อทำให้ภาพและเสียงของผู้คนที่แสดงออกถึงความไม่เป็นธรรม ความเหลื่อมล้ำ หรือการถูกกดทับที่ตนเองเผชิญหน้าอยู่ได้มีการมองเห็นหรือได้ถูกรับฟังในสังคมให้ชัดเจนและลึกซึ้งมากยิ่งขึ้น
ท้ายกิจกรรม เธอได้ยกตัวอย่างประเด็นที่เธอทำงานอย่างเช่นประเด็นชีวิตและการเข้าถึงสิทธิของแรงงานอพยพหรือแรงงานข้ามชาติซึ่งเชื่อมโยงกับปัญหาการเข้าถึงบริการทางสาธารณะโดยรัฐบาลและปัญหาสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนเช่น ปัญหาฝุ่นพิษ PM 2.5 ที่ภาคเหนือ ปัญหาผลกระทบของชาวประมงจากเขื่อนไซยะบุรีในภาคอีสาน และปัญหาการนำเข้าขยะอิเล็กทรอนิกที่ภาคตะวันออก รวมถึงชวนคณะศึกษาแลกเปลี่ยนถึงประสบการณ์การสื่อสารและแสดงออกทางการเมืองว่าในบริบทที่นักศึกษาจากคณะศึกษาที่มาจากภูฏานและอินเดียมีประสบการณ์ที่เผชิญหน้ากับอุปสรรคและรับแรงกดดันเช่นเดียวกับการทำงานสื่อสารประเด็นทางการเมืองเช่นเดียวกับประเทศไทยหรือไม่
กิจกรรมต่อมาในช่วงบ่าย เราได้เรียนรู้ในเรื่องระบบอาหารที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน และการขยับเขยื่อนเพื่อการเปลี่ยนแปลงด้วยการเข้าใจในโครงสร้างและที่มาของอาหารและแหล่งที่มาของวัตถุดิบของอาหารบนโต๊ะก่อนที่จะนำเข้าปาก โดย คุณกิ่งกร นรินทรกุล ณ อยุธยา กินสคูล Food For Change เธอได้ชวนขบคิดถึงคำถามต่อที่มาของอาหารและโครงสร้างระบบการผลิตอาหาร เช่น เกษตรกรสามารถเลือกที่จะปลูกพืชพันธุ์ได้ด้วยความต้องการของตนเอง หรือถูกระบบตลาดควบคุมอำนาจตัดสินใจในการปลูก หรือ การสังเกตถึงผลไม้ผิดฤดูกาลที่น่าชวนคิดว่าผลไม้ดังกล่าวต้องมีการใช้วิธีการใดให้ผลไม้สามารถออกดอกผลนอกฤดูกาลตามปกติได้ คำถามเหล่านี้จึงนำมาสู่การสังเกตและหาศึกษาข้อมูลที่ไปที่มาของอาหารที่เรากำลังรับประทานอยู่ว่าผ่านกรรมวิธีที่ชวนตั้งข้อสัเกตขั้นตอนไหนอย่างไรบ้างก่อนที่ผู้บริโภคอย่างเราจะตัดสินใจเลือกซื้อมาบริโภค เธอกล่าวปิดท้ายว่าอำนาจในการเลือกทานอาหารอยู่ที่ตัวผู้บริโภค หากได้ศึกษาจนทราบถึงที่ไปที่มาของอาหารและวัตถุดิบ ความรู้ดังกล่าวจะช่วยประกอบการตัดสินใจของผู้บริโภคและสิ่งนี้เองที่จะเป็นอำนาจการตัดสินใจการบริโภคด้วยตัวเราเองอย่างแท้จริง
ก่อนสิ้นสุดโปรแกรมวันนี้ คณะศึกษา Jigme Singye Wangchuck School of Law ได้เยี่ยมชมวัดอินทราวาส หรือ วัดต้นเกว๋น ก่อนกลับเข้าที่พักเตรียมตัวเดินทางเพื่อศึกษาประเด็นการต่อสู้คัดค้านเหมืองแร่ถ่านหินที่ชุมชนกะเบอะดิน อ.อมก๋อย จ.เชียงใหม่ ในวันที่ 26 – 27 กันยายน 2569
26 ก.ย. ทัศนะศึกษาอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์กับการปรับตัวของชุมชน
เริ่มต้นสุดสัปดาห์ วันที่ 26 กันยายน ด้วยการเยี่ยมชมอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ เริ่มจากการพาคณะศึกษา JSW Law และนักศึกษาคลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อม เยี่ยมชมระบบนิเวศป่าเมฆซึ่งเป็นบริเวณสูงที่สุดของประเทศไทย หลังจากนั้นเป็นการเดินชมเส้นทางศึกษาธรรมชาติผาดอกเสี้ยวโดยมีไกด์เป็นพี่ ๆ ปกาเกอะญอที่ช่วยคอยพูดคุยแนะนำและตอบคำถามเรื่องการจัดการป่า ทรัพยากรธรรมชาติ และระบบนิเวศของผาดอกเสี้ยว ก่อนจะพักรับประทานอาหารกลางวันที่ ร้านอาหารชุมชนบ้านแม่กลางหลวง ก่อนจะเดินทางไปยังที่พักซึ่งอยู่ในอำเภออมก๋อยเพื่อเตรียมตัวเดินทางไปชุมชนกะเบอะดินต่อไป
27 ก.ย. สิทธิชุมชน ความยุติธรรมสิ่งแวดล้อม กับ ความขัดแย้งจากโครงการเหมืองแร่ในชุมชนกะเบอะดิน
วันที่ 27 กันยายน ELC CMU และJSW Law เดินทางไปยังชุมชนกะเบอะดิน ต.อมก๋อย อ.อมก๋อย จ.เชียงใหม่ เพื่อศึกษาพื้นที่ชุมชนที่ถูกขอประทานบัตรทำเหมืองแร่ถ่านหิน ระหว่างการศึกษาพื้นที่ชุมชนกะเบอะดินคณะศึกษาได้เห็นถึงความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติ วิถีชีวิต รวมถึงวัฒนธรรมการเพาะปลูกการเก็บเกี่ยวพืชพันธุ์ต่าง ๆ ที่เป็นทั้งแหล่งความมั่นคงทางอาหารและเป็นเศรษฐกิจของชุมชนกะเบอะดิน การศึกษาในครั้งนี้นักศึกษาคลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อมได้เห็นใช้กระบวนการ Photo Essay ในการบันถึงภาพเพื่อสื่อสารเล่าเรื่องตามมุมมองของตนเองภายใต้ประเด็นสื่อสารเพื่อให้ทราบถึ’ทรัพยากรธรรมชาติของชุมชน สัญลักษณ์ทางความเชื่อ พิธีกรรม หรือวัฒนธรรมของชุมชน ปฏิสัมพันธ์ของผู้คน รวมถึงร่องรอยหรือสิ่งที่ปรากฏถึงการต่อสู้ที่เกิดขึ้นของชุมชน ซึ่งในวันนี้เองเป็นวันครบรอบเหตุการณ์การต่อสู้คัดค้านโครงการเหมืองแร่ถ่านหินของชุมชนกะเบอะดินที่ดำเนินมาแล้ว 7 ปี นั่นคือการที่ชาวบ้านกะเบอะดิน ชาวอมก๋อยและเครือข่ายภาคเหนือได้รวมตัวกันเพื่อคัดค้านเวทีรับฟังความคิดเห็นของประชาชนโครงการเหมืองแร่ถ่านหินที่โรงเรียนบ้านแม่อ่างขาง เมื่อวันที่ 28 กันยายน 2562
อีกหนึ่งการเรียนรู้ที่สำคัญคือเรียนรู้แลกเปลี่ยนถึงการต่อสู้ของชุมชนกะเบอะดินจากเสียงของเยาวชนในชุมชนที่เป็นผู้นำการต่อสู้ คุณพรชิตา ฟ้าประทานไพร รวมถึงทีมเยาวชนคนรุ่นใหม่จากชุมชนกะเบอะดิน ทั้งนี้ช่วงท้ายของกิจกรรมวันนี้มีการแลกเปลี่ยนถึงแนวทางการต่อสู้จากชุมชนจาก JSW Law ในประเด็นการคัดค้านโครงการท่อส่ง LNG ที่แคนาดา ซึ่งจากการแลกเปลี่ยนกันทำให้ทั้งคณะศึกษา JSW Law และทีมเยาวชนคนรุ่นใหม่ชุมชนกะเบอะดินได้เข้าใจและเรียนรู้สถานการณ์การต่อสู้ประเด็นการจัดการทรัพยากรธรรมชาติระหว่างรัฐ เอกชน และชุมชนที่มีความหลากหลายมากยิ่งขึ้น
คลินิกกฎหมายสิ่งแวดล้อม และ JSW Law ขอขอบคุณชุมชนกะเบอะดินที่ได้เปิดพื้นที่เรียนรู้และศึกษาชุมชนกะเบอะดิน และขอบคุณการสนับสนุนอำนวยความสะดวกในด้านการดูแลการเดินทางเข้าชุมชน อาหารน้ำดื่ม และการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ของกิจกรรมครั้งนี้
เรียบเรียงโดย
สิริพัทธ์ รัตนตรีประสาน
เจ้าหน้าที่นักกฎหมาย
